Odam evolutsiyasini harakatlantiruvchi kuchlar
Odam evolutsiyasida biologik omillar (irsiy o‘zgaruvchanlik, yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish, genlar dreyfi, alohidalanish) Darvin ko‘rsatganidek, boshqa turlardagi kabi ishlagan. Ular ikki oyoqda yurish, qo‘lning erkinlashishi, miya hajmining oshishi, hiqildoq va jag‘ tuzilishining o‘zgarishiga olib kelgan. Ijtimoiy omillar – mehnat qurollarini yasash, jamoa bo‘lib yashash, nutq va tafakkur – odamga xos: ular tez, madaniy yo‘l bilan (o‘rganish orqali) rivojlanadi va genlar o‘zgarishidan ancha tez ta’sir qiladi. Olovda pishirilgan oziq chaynash apparatining kichrayishiga yordam bergan; ovlash va terim jamoaviy hamkorlikni talab qilgan; nutq tajribani avlodlarga yetkazish imkonini bergan. Tanlanish endi ko‘proq madaniyat sharoitida kechadi: masalan, sut shakarini (laktoza) hazm qiladigan allel chorvador xalqlarda keng tarqalgan. Hozirgi barcha odamlar bitta tur – Homo sapiens; ularning DNKsi taxminan 99,9 foiz bir xil, o‘zgaruvchanlikning katta qismi (taxminan 85 foiz) bitta aholi guruhi ichida uchraydi. Turli xalqlardan bo‘lgan odamlarning nikohidan sog‘lom avlod tug‘iladi. Teri rangi, soch shakli kabi tashqi belgilar ko‘zga tashlanadi, lekin ular genomning juda kichik qismiga bog‘liq. Teri rangi quyosh nuri bilan bog‘liq moslashuv: ekvator yaqinida ko‘p melanin ultrabinafsha nurlardan DNKni himoya qiladi, shimolda esa kam melanin D vitamini sintezini oshiradi. An’anaviy (eski) tasnifda odamlar yevropeoid, mongoloid va negroid katta irqlariga bo‘lingan; zamonaviy genetika esa odamlar orasida aniq chegaralangan biologik guruhlar yo‘q, belgilar uzluksiz o‘zgarishini ko‘rsatadi. Irq tushunchasi tarixiy bo‘lib, odamlarni «yuqori» yoki «past» deb ajratishga hech qanday ilmiy asos yo‘q; barcha xalqlar bir xil biologik imkoniyatga ega, hurmatga va teng huquqqa loyiq.
«Biz bir turmiz»: sinfda 3 tomonlama munozara – tashqi belgilar, DNK va madaniyat; har bir guruh «Nima uchun barcha xalqlar bir tur?» savoliga uchta dalil keltiradi.