Biogeografiya. Evolutsion o‘zgarish tiplari

Evolutsion o‘zgarishlarning asosiy tiplari: divergensiya, konvergensiya va parallelizm. Divergensiya – umumiy ajdod belgilarining turli muhitga moslanishi natijasida ajralishi; yangi tur, avlod, oila paydo bo‘ladi (Galapagos vyuroklari; sutemizuvchilardagi hasharotxo‘rlar, yirtqichlar, tuyoqlilar, kemiruvchilar turkumlari; gomologik organlar). Konvergensiya – bir-biriga qarindosh bo‘lmagan guruhlarda o‘xshash sharoitga moslanish natijasida o‘xshash belgilar paydo bo‘lishi: delfin (sutemizuvchi), akula (baliq) va ixtiozavr (qirilib ketgan sudralib yuruvchi) tanasining oqim chiziqli shakli; qush, ko‘rshapalak va hasharot qanotlari (analogik organlar); Afrika va Janubiy Amerika cho‘l o‘simliklarida tikanli suvli poyalar (kaktuslar va sutlamalar). Parallelizm – yaqin qarindosh guruhlarda bir yo‘nalishdagi o‘xshash o‘zgarishlar mustaqil ravishda paydo bo‘lishi; masalan, sutemizuvchilardan kitlar va kurakoyoqlilar (tyulen, morj) quruqlikdagi sutemizuvchilarning ikki xil guruhidan alohida-alohida suvga qaytgan, ammo ikkala guruhda ham oyoqlar suzgichga aylangan; sababi – yaqin guruhlarning o‘xshash genlarida o‘xshash mutatsiyalar paydo bo‘lishi. N. Vavilovning gomologik qatorlar qonuni parallelizmni izohlaydi. Koevolutsiya – ikki turning bir-biriga ta’sirida birgalikda o‘zgarishi: gul va changlatuvchi hasharot (uzun naychali gul – uzun xartumli kapalak), yirtqich va o‘lja (tez yuguruvchi bug‘u – tez yirtqich), parazit va xo‘jayin. Evolutsiya tarmoqlanuvchi daraxt shaklida tasvirlanadi: umumiy ajdodga ega guruhlar bitta shoxdan tarqaladi, konvergent o‘xshashlik esa turli shoxlarda mustaqil paydo bo‘ladi.