ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biogeografiya. Evolutsion o‘zgarish tiplari

Darslar 52–53 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
53

Evolutsion o‘zgarishlarning tiplari

Darslik: 211–213-betlar
MaqsadEvolutsion o‘zgarishlarning tiplarini (divergensiya, konvergensiya, parallelizm) va ularning misollarini tushuntirish; bir-biriga moslashish – koevolutsiya haqida tushuncha berish.
Yangi so‘zlar
divergensiya · divergencekonvergensiya · convergenceparallelizm · parallelismkoevolutsiya · coevolution
Tushuntirish

Evolutsion o‘zgarishlarning asosiy tiplari: divergensiya, konvergensiya va parallelizm. Divergensiya – umumiy ajdod belgilarining turli muhitga moslanishi natijasida ajralishi; yangi tur, avlod, oila paydo bo‘ladi (Galapagos vyuroklari; sutemizuvchilardagi hasharotxo‘rlar, yirtqichlar, tuyoqlilar, kemiruvchilar turkumlari; gomologik organlar). Konvergensiya – bir-biriga qarindosh bo‘lmagan guruhlarda o‘xshash sharoitga moslanish natijasida o‘xshash belgilar paydo bo‘lishi: delfin (sutemizuvchi), akula (baliq) va ixtiozavr (qirilib ketgan sudralib yuruvchi) tanasining oqim chiziqli shakli; qush, ko‘rshapalak va hasharot qanotlari (analogik organlar); Afrika va Janubiy Amerika cho‘l o‘simliklarida tikanli suvli poyalar (kaktuslar va sutlamalar). Parallelizm – yaqin qarindosh guruhlarda bir yo‘nalishdagi o‘xshash o‘zgarishlar mustaqil ravishda paydo bo‘lishi; masalan, sutemizuvchilardan kitlar va kurakoyoqlilar (tyulen, morj) quruqlikdagi sutemizuvchilarning ikki xil guruhidan alohida-alohida suvga qaytgan, ammo ikkala guruhda ham oyoqlar suzgichga aylangan; sababi – yaqin guruhlarning o‘xshash genlarida o‘xshash mutatsiyalar paydo bo‘lishi. N. Vavilovning gomologik qatorlar qonuni parallelizmni izohlaydi. Koevolutsiya – ikki turning bir-biriga ta’sirida birgalikda o‘zgarishi: gul va changlatuvchi hasharot (uzun naychali gul – uzun xartumli kapalak), yirtqich va o‘lja (tez yuguruvchi bug‘u – tez yirtqich), parazit va xo‘jayin. Evolutsiya tarmoqlanuvchi daraxt shaklida tasvirlanadi: umumiy ajdodga ega guruhlar bitta shoxdan tarqaladi, konvergent o‘xshashlik esa turli shoxlarda mustaqil paydo bo‘ladi.

Yo‘nalishMisol
DivergensiyaGalapagos vyuroklari, sutemizuvchilar turkumlari
Konvergensiyadelfin, akula, ixtiozavr tana shakli; kaktus va sutlama
Parallelizmkitsimonlar va lastoyoqlilar suvga o‘tishi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fermerlar meva bog‘i yonida gul chizig‘i ekadi, chunki yovvoyi arilar va gullar birga evolyutsiya qilgan: gullar arilarni oziq bilan jalb qiladi, arilar changlatadi. Bu ikki tomonlama bog‘liqlikni bilish hosilni saqlashga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Asalarichi o‘simlik va ari aloqasini hisobga oladi, bog‘bon changlatuvchilar uchun joy ajratadi, ekolog turlar o‘zaro ta’sirini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir-biriga javoban o‘zgaradigan ikki narsani (masalan, yirtqich va o‘lja) tanlab, ularning «poygasini» daftarga chizing.

Namunalar
Delfin (sutemizuvchi) va akula (baliq) yaqin qarindosh emas, lekin suvda tez suzishga moslanish tufayli oqim chiziqli tana va dum suzgichi shakllangan – konvergensiya. Ammo delfin o‘pka bilan nafas oladi va tug‘adi – ajdodi quruqlikdagi sutemizuvchi.
Charlz Darvin Madagaskar orkideyasi uzun nektar naychasini ko‘rib, uni changlatuvchi kapalakning xartumi ham juda uzun bo‘lishi kerak, deb taxmin qilgan; bu kapalak keyinchalik topilgan – koevolutsiya misoli.
Sinfda faoliyat

«Daraxt va xarita»: sinf bitta ajdoddan tarmoqlanuvchi daraxt chizadi va shoxlarda konvergensiya (o‘xshash, lekin boshqa tarmoq) misollarini belgilaydi.

Mashq
1
Divergensiya va konvergensiyani misol bilan farqlang.
2
Koevolutsiyaga misol keltiring va tushuntiring.
3
Bir ajdoddan 3 ta tur, har bir tur yana 2 tadan tur hosil qilsa, oxirgi turlar soni nechta? (Faqat son.)
4
Nima uchun qush va ko‘rshapalak qanotlari bir vaqtda gomologik va analogik deyilishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki batareya — ikki baravar tokmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →