Evolutsion o‘zgarishlarning tiplari
Evolutsion o‘zgarishlarning asosiy tiplari: divergensiya, konvergensiya va parallelizm. Divergensiya – umumiy ajdod belgilarining turli muhitga moslanishi natijasida ajralishi; yangi tur, avlod, oila paydo bo‘ladi (Galapagos vyuroklari; sutemizuvchilardagi hasharotxo‘rlar, yirtqichlar, tuyoqlilar, kemiruvchilar turkumlari; gomologik organlar). Konvergensiya – bir-biriga qarindosh bo‘lmagan guruhlarda o‘xshash sharoitga moslanish natijasida o‘xshash belgilar paydo bo‘lishi: delfin (sutemizuvchi), akula (baliq) va ixtiozavr (qirilib ketgan sudralib yuruvchi) tanasining oqim chiziqli shakli; qush, ko‘rshapalak va hasharot qanotlari (analogik organlar); Afrika va Janubiy Amerika cho‘l o‘simliklarida tikanli suvli poyalar (kaktuslar va sutlamalar). Parallelizm – yaqin qarindosh guruhlarda bir yo‘nalishdagi o‘xshash o‘zgarishlar mustaqil ravishda paydo bo‘lishi; masalan, sutemizuvchilardan kitlar va kurakoyoqlilar (tyulen, morj) quruqlikdagi sutemizuvchilarning ikki xil guruhidan alohida-alohida suvga qaytgan, ammo ikkala guruhda ham oyoqlar suzgichga aylangan; sababi – yaqin guruhlarning o‘xshash genlarida o‘xshash mutatsiyalar paydo bo‘lishi. N. Vavilovning gomologik qatorlar qonuni parallelizmni izohlaydi. Koevolutsiya – ikki turning bir-biriga ta’sirida birgalikda o‘zgarishi: gul va changlatuvchi hasharot (uzun naychali gul – uzun xartumli kapalak), yirtqich va o‘lja (tez yuguruvchi bug‘u – tez yirtqich), parazit va xo‘jayin. Evolutsiya tarmoqlanuvchi daraxt shaklida tasvirlanadi: umumiy ajdodga ega guruhlar bitta shoxdan tarqaladi, konvergent o‘xshashlik esa turli shoxlarda mustaqil paydo bo‘ladi.
| Yo‘nalish | Misol |
|---|---|
| Divergensiya | Galapagos vyuroklari, sutemizuvchilar turkumlari |
| Konvergensiya | delfin, akula, ixtiozavr tana shakli; kaktus va sutlama |
| Parallelizm | kitsimonlar va lastoyoqlilar suvga o‘tishi |
Fermerlar meva bog‘i yonida gul chizig‘i ekadi, chunki yovvoyi arilar va gullar birga evolyutsiya qilgan: gullar arilarni oziq bilan jalb qiladi, arilar changlatadi. Bu ikki tomonlama bog‘liqlikni bilish hosilni saqlashga yordam beradi.
Asalarichi o‘simlik va ari aloqasini hisobga oladi, bog‘bon changlatuvchilar uchun joy ajratadi, ekolog turlar o‘zaro ta’sirini o‘rganadi.
Bir-biriga javoban o‘zgaradigan ikki narsani (masalan, yirtqich va o‘lja) tanlab, ularning «poygasini» daftarga chizing.
«Daraxt va xarita»: sinf bitta ajdoddan tarmoqlanuvchi daraxt chizadi va shoxlarda konvergensiya (o‘xshash, lekin boshqa tarmoq) misollarini belgilaydi.