Turlarning paydo bo‘lishi
Yangi tur populatsiyalar orasida alohidalanish paydo bo‘lib, ularning gen tarkibi farqlanib boradi va ular endi chatishmaydigan bo‘lib qolganda hosil bo‘ladi. Darvin bo‘yicha tur hosil bo‘lishining uch yo‘li: filetik (bir tur asta-sekin boshqasiga aylanadi, turlar soni ortmaydi), duragaylash (ikki tur chatishishidan uchinchisi) va divergensiya (belgilarning ajralishi – bir turdan bir nechta tur). Ikki asosiy tur: allopatrik (geografik) – tur areali daryo, tog‘, dengiz bilan bo‘linib, populatsiyalar mustaqil o‘zgaradi (Galapagos vyuroklari, Baykal ko‘lidagi ko‘p turlar, g‘o‘za avlodi turlari qit’alarga tarqalishi); simpatrik (ekologik) – tur o‘z arealida qoladi, lekin alohidalanish ko‘payish muddati, yashash joyi yoki xulq farqi tufayli ro‘y beradi. O‘simliklarda poliploidiya – xromosomalar to‘plami karrali ortishi – bir-ikki avlodda yangi tur berishi mumkin; madaniy o‘simliklarning ko‘pi poliploid: kartoshka, g‘o‘za (Gossypium hirsutum, 2n = 52 – ikki turning duragaylanib xromosomalari ikkilanishidan paydo bo‘lgan), yumshoq bug‘doy – 6 to‘plamli (2n = 42). G. Karpechenko (1928) turp va karamni chatishtirib (har birida 2n = 18) 2n = 36 bo‘lgan unumli duragay oldi, bu duragay ikkala ota-onadan reproduktiv alohida yangi tur sifatidagi misol. Tur hosil bo‘lishi odatda uzoq davom etadi, shuning uchun uni tajribada kuzatish qiyin; shunga qaramay poliploidiya va bakteriyalar, hasharotlar kabi tez ko‘payuvchi guruhlarda jarayon bevosita o‘rganiladi.
| Yo‘l | Mohiyati | Misol |
|---|---|---|
| Allopatrik (geografik) | areal daryo, tog‘ yoki dengiz bilan bo‘linadi | Galapagos vyuroklari, Baykal |
| Simpatrik (ekologik) | ko‘payish vaqti, yashash joyi yoki xulq farqi | — |
| Poliploidiya | xromosoma to‘plami karra ortadi | Karpechenko duragayi 2n = 36 |
Urug‘siz tarvuz tetraploid va diploid o‘simliklarni chatishtirish orqali olinadi: hosil bo‘lgan triploid o‘simlikda xromosomalar toq to‘plam hosil qiladi va urug‘ shakllanmaydi. Poliploidiya shunday qilib mevaning xususiyatini o‘zgartiradi.
Meva seleksioneri yangi navlar yaratadi, sitolog xromosomalarni sanaydi, urug‘chilik kompaniyasi sertifikatlash uchun nav belgilarini tekshiradi.
Keyingi safar urug‘siz meva ko‘rsangiz, urug‘ning yo‘qligi uning xromosomalari haqida nimani ko‘rsatishi mumkinligini bir jumlada yozing.
| Bosqich | Xromosomalar | Holat |
|---|---|---|
| F₁ | 2n = 18 | bepusht |
| Ikki hissa bo‘lgach | 2n = 36 | unumdor |
«Turlar daraxti»: guruhlar bir ajdod turidan allopatrik va simpatrik yo‘l bilan yangi turlar «o‘sishini» daraxt shaklida chizadi.