ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Sintetik nazariya. Tur hosil bo‘lishi

Darslar 48–49 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
49

Turlarning paydo bo‘lishi

Darslik: 195–198-betlar
MaqsadYangi turlarning paydo bo‘lish yo‘llarini (allopatrik, simpatrik, poliploidiya, duragaylash) va ularning misollarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
allopatrik tur hosil bo‘lishi · allopatric speciationsimpatrik tur hosil bo‘lishi · sympatric speciationpoliploidiya · polyploidydivergensiya · divergence
Tushuntirish

Yangi tur populatsiyalar orasida alohidalanish paydo bo‘lib, ularning gen tarkibi farqlanib boradi va ular endi chatishmaydigan bo‘lib qolganda hosil bo‘ladi. Darvin bo‘yicha tur hosil bo‘lishining uch yo‘li: filetik (bir tur asta-sekin boshqasiga aylanadi, turlar soni ortmaydi), duragaylash (ikki tur chatishishidan uchinchisi) va divergensiya (belgilarning ajralishi – bir turdan bir nechta tur). Ikki asosiy tur: allopatrik (geografik) – tur areali daryo, tog‘, dengiz bilan bo‘linib, populatsiyalar mustaqil o‘zgaradi (Galapagos vyuroklari, Baykal ko‘lidagi ko‘p turlar, g‘o‘za avlodi turlari qit’alarga tarqalishi); simpatrik (ekologik) – tur o‘z arealida qoladi, lekin alohidalanish ko‘payish muddati, yashash joyi yoki xulq farqi tufayli ro‘y beradi. O‘simliklarda poliploidiya – xromosomalar to‘plami karrali ortishi – bir-ikki avlodda yangi tur berishi mumkin; madaniy o‘simliklarning ko‘pi poliploid: kartoshka, g‘o‘za (Gossypium hirsutum, 2n = 52 – ikki turning duragaylanib xromosomalari ikkilanishidan paydo bo‘lgan), yumshoq bug‘doy – 6 to‘plamli (2n = 42). G. Karpechenko (1928) turp va karamni chatishtirib (har birida 2n = 18) 2n = 36 bo‘lgan unumli duragay oldi, bu duragay ikkala ota-onadan reproduktiv alohida yangi tur sifatidagi misol. Tur hosil bo‘lishi odatda uzoq davom etadi, shuning uchun uni tajribada kuzatish qiyin; shunga qaramay poliploidiya va bakteriyalar, hasharotlar kabi tez ko‘payuvchi guruhlarda jarayon bevosita o‘rganiladi.

Darvin bo‘yicha: filetik, duragaylanish, divergensiya
Yo‘lMohiyatiMisol
Allopatrik (geografik)areal daryo, tog‘ yoki dengiz bilan bo‘linadiGalapagos vyuroklari, Baykal
Simpatrik (ekologik)ko‘payish vaqti, yashash joyi yoki xulq farqi—
Poliploidiyaxromosoma to‘plami karra ortadiKarpechenko duragayi 2n = 36
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Urug‘siz tarvuz tetraploid va diploid o‘simliklarni chatishtirish orqali olinadi: hosil bo‘lgan triploid o‘simlikda xromosomalar toq to‘plam hosil qiladi va urug‘ shakllanmaydi. Poliploidiya shunday qilib mevaning xususiyatini o‘zgartiradi.

Kim ishlatadi

Meva seleksioneri yangi navlar yaratadi, sitolog xromosomalarni sanaydi, urug‘chilik kompaniyasi sertifikatlash uchun nav belgilarini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi safar urug‘siz meva ko‘rsangiz, urug‘ning yo‘qligi uning xromosomalari haqida nimani ko‘rsatishi mumkinligini bir jumlada yozing.

Namunalar
BosqichXromosomalarHolat
F₁2n = 18bepusht
Ikki hissa bo‘lgach2n = 36unumdor
Karpechenko duragayi: turp gametasi n = 9, karam gametasi n = 9, F1 2n = 18 bepusht. Xromosomalar ikki hissa ortganda 2n = 36 bo‘ladi va meyozda har xromosoma o‘z juftini topadi – duragay unumli.
Baykal ko‘lining ajralib qolishi va uzoq izolyatsiya – turlarning ko‘pchiligi faqat shu yerda yashaydi (endemik). Geografik alohidalanish yangi turlar paydo bo‘lishiga olib kelgan.
Sinfda faoliyat

«Turlar daraxti»: guruhlar bir ajdod turidan allopatrik va simpatrik yo‘l bilan yangi turlar «o‘sishini» daraxt shaklida chizadi.

Mashq
1
Allopatrik va simpatrik tur hosil bo‘lishini taqqoslang.
2
Yumshoq bug‘doy 6 to‘plamli (2n = 42). Bitta to‘plamda necha xromosoma bor? (Faqat son.)
3
Nima uchun poliploidiya o‘simliklarda tezroq yangi tur beradi?
4
Nima uchun orol va ko‘llardagi turlar ko‘pincha endemik bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli10 % chegirma — rostmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →