Darslar 38–39 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
39
Evolutsion g‘oyalarning paydo bo‘lishi
Darslik: 156–160-betlar
MaqsadQadimgi dunyodan Uyg‘onish davrigacha tabiat va tirik olam haqidagi qarashlarning rivojlanishini, evolutsion g‘oyalarning paydo bo‘lishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Aristotel · Aristotlesistematika · systematicsBeruniy · al-BiruniIbn Sino · Ibn Sina (Avicenna)
Tushuntirish
Tabiat haqidagi dastlabki bilimlar qadimgi Misr, Hindiston, Xitoyda to‘plandi: o‘simliklar ekilgan, hayvonlar xonakilashtirilgan, dorivor o‘simliklar o‘rganilgan. Markaziy Osiyoda dunyoqarash qadimiy yozma manbalarda (jumladan «Avesto»da) aks etgan: tozalik, suv, tuproq va chorva haqida qoidalar. Qadimgi Yunonistonda Aristotel (er. av. 384–322) tirik mavjudotlarni sinflagan, 500 ga yaqin hayvon turini bilgan, hayvonlarni «qonli» (umurtqalilar) va «qonsiz» (umurtqasizlar) guruhlarga bo‘lgan, embrion rivojlanishini tasvirlagan; shogirdi Teofrast 400 dan ortiq o‘simlik turini tavsiflagan. Rim olimi Lukretsiy tabiatni tabiiy sabablar bilan tushuntirishga urinish qilgan. O‘rta asr Markaziy Osiyo olimlari – Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Bobur – tabiat va tibbiyotga katta hissa qo‘shgan: Beruniy tirik mavjudotlar orasidagi kurash va muhit ta’siri haqida fikr yuritgan (bu fikrlarni zamonaviy evolutsiya nazariyasi deb bo‘lmaydi), Ibn Sino «Tib qonunlari»da yuqumli kasalliklar ko‘zga ko‘rinmas jonzotlar orqali tarqalishi haqida fikr bildirgan, Bobur «Boburnoma»da o‘simlik va hayvonlarni kuzatib tasvirlagan. O‘rta asrlarda Yevropada tur o‘zgarmas, degan qarash keng tarqalgan edi. XV–XVIII asrlarda Buyuk geografik kashfiyotlar yangi turlarni ochdi, mikroskop va tasniflash rivojlandi, bu esa tirik olam xilma-xilligi va tarixini o‘rganishga zamin yaratdi.
Namunalar
Aristotel hayvonlarni bitta belgiga emas, ko‘p belgilarga qarab guruhlash kerakligini aytgan va «zoofitlar» (meduza kabi) hayvonlar bilan o‘simliklar o‘rtasida turishini ta’kidlagan – bu tabiatni tizimli o‘rganishning boshlanishi.
Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asari besh kitobdan iborat bo‘lib, uzoq asrlar Yevropa universitetlarida o‘qitilgan. U kasalliklar tarqalishida ko‘zga ko‘rinmas omillar rolini taxmin qilgan; mikroblar keyinroq mikroskop yordamida isbotlangan.
Sinfda faoliyat
«Vaqt chizig‘i»: Aristotel, Teofrast, Beruniy, Ibn Sino, Bobur yashagan davrlarni chiziqqa joylab, har biriga bitta hissa yoziladi.
Mashq
1
Aristotel hayvonlarni qanday guruhlarga bo‘lgan va ular hozirgi qaysi guruhlarga to‘g‘ri keladi?
«Qonli» va «qonsiz»; ular taxminan umurtqali va umurtqasiz hayvonlarga to‘g‘ri keladi.
2
Ibn Sinoning biologiya va tibbiyotga hissasini yozing.
«Tib qonunlari» qomusini yaratgan, kasalliklar sabablari va davolash, dorilar haqida yozgan, yuqumli kasalliklar tarqalishi haqida fikr bildirgan.
3
Forobiy, Beruniy va Ibn Sino qaysi asrlarda yashagan? Ularni yashagan davri bo‘yicha tartiblang.
Forobiy (873–950) – IX–X asrlar; Beruniy (973–1048) va Ibn Sino (980–1037) – X–XI asrlar. Tartib: Forobiy, Beruniy, Ibn Sino.
4
Nima uchun Beruniyning fikrlarini zamonaviy evolutsiya nazariyasi deb bo‘lmaydi?
U tur o‘zgarishi mexanizmini, nasldan naslga o‘tishni va tabiiy tanlanishni dalillar bilan tushuntirmagan; bu fikrlar tabiat haqidagi umumiy mulohazalar edi.