ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

2-laboratoriya. Evolutsion g‘oyalar

Darslar 38–39 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
39

Evolutsion g‘oyalarning paydo bo‘lishi

Darslik: 156–160-betlar
MaqsadQadimgi dunyodan Uyg‘onish davrigacha tabiat va tirik olam haqidagi qarashlarning rivojlanishini, evolutsion g‘oyalarning paydo bo‘lishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Aristotel · Aristotlesistematika · systematicsBeruniy · al-BiruniIbn Sino · Ibn Sina (Avicenna)
Tushuntirish

Tabiat haqidagi dastlabki bilimlar qadimgi Misr, Hindiston, Xitoyda to‘plandi: o‘simliklar ekilgan, hayvonlar xonakilashtirilgan, dorivor o‘simliklar o‘rganilgan. Markaziy Osiyoda dunyoqarash qadimiy yozma manbalarda (jumladan «Avesto»da) aks etgan: tozalik, suv, tuproq va chorva haqida qoidalar. Qadimgi Yunonistonda Aristotel (er. av. 384–322) tirik mavjudotlarni sinflagan, 500 ga yaqin hayvon turini bilgan, hayvonlarni «qonli» (umurtqalilar) va «qonsiz» (umurtqasizlar) guruhlarga bo‘lgan, embrion rivojlanishini tasvirlagan; shogirdi Teofrast 400 dan ortiq o‘simlik turini tavsiflagan. Rim olimi Lukretsiy tabiatni tabiiy sabablar bilan tushuntirishga urinish qilgan. O‘rta asr Markaziy Osiyo olimlari – Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Bobur – tabiat va tibbiyotga katta hissa qo‘shgan: Beruniy tirik mavjudotlar orasidagi kurash va muhit ta’siri haqida fikr yuritgan (bu fikrlarni zamonaviy evolutsiya nazariyasi deb bo‘lmaydi), Ibn Sino «Tib qonunlari»da yuqumli kasalliklar ko‘zga ko‘rinmas jonzotlar orqali tarqalishi haqida fikr bildirgan, Bobur «Boburnoma»da o‘simlik va hayvonlarni kuzatib tasvirlagan. O‘rta asrlarda Yevropada tur o‘zgarmas, degan qarash keng tarqalgan edi. XV–XVIII asrlarda Buyuk geografik kashfiyotlar yangi turlarni ochdi, mikroskop va tasniflash rivojlandi, bu esa tirik olam xilma-xilligi va tarixini o‘rganishga zamin yaratdi.

Kim, qayerdaHissasi
Misr, Hindiston, Xitoyekin, chorva, dorivor o‘simliklar
Aristotel≈ 500 hayvon turi; «qonli» va «qonsiz»
Teofrast400 dan ortiq o‘simlik turi
al-Beruniytiriklar kurashi, muhit ta’siri
Ibn Sino«Tib qonunlari»: kasallikni ko‘rinmas mavjudotlar tarqatadi
Bobur«Boburnoma»: o‘simlik va hayvonlar tavsifi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kutubxonasidagi eski o‘simliklar kitobi ba’zi turlarni bugungi nomdan boshqacha atagan bo‘lishi mumkin. Tarixini bilgan o‘quvchi uni chop etilgan yil va davr bilimlari bilan o‘qiydi, nimasi to‘g‘ri, nimasi eskirganini tekshiradi.

Kim ishlatadi

Fan tarixchisi qadimgi asarlarni o‘rganadi, muzey kuratori ko‘rgazma tayyorlaydi, kutubxonachi manbalarni tavsiflaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kutubxonada ikki kitobni solishtiring: biror mavzuni qaysi yillarda yozilgani va qanday farqlar bilan tushuntirishini yozing.

Namunalar
Aristotel hayvonlarni bitta belgiga emas, ko‘p belgilarga qarab guruhlash kerakligini aytgan va «zoofitlar» (meduza kabi) hayvonlar bilan o‘simliklar o‘rtasida turishini ta’kidlagan – bu tabiatni tizimli o‘rganishning boshlanishi.
Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asari besh kitobdan iborat bo‘lib, uzoq asrlar Yevropa universitetlarida o‘qitilgan. U kasalliklar tarqalishida ko‘zga ko‘rinmas omillar rolini taxmin qilgan; mikroblar keyinroq mikroskop yordamida isbotlangan.
Sinfda faoliyat

«Vaqt chizig‘i»: Aristotel, Teofrast, Beruniy, Ibn Sino, Bobur yashagan davrlarni chiziqqa joylab, har biriga bitta hissa yoziladi.

Mashq
1
Aristotel hayvonlarni qanday guruhlarga bo‘lgan va ular hozirgi qaysi guruhlarga to‘g‘ri keladi?
2
Ibn Sinoning biologiya va tibbiyotga hissasini yozing.
3
Forobiy, Beruniy va Ibn Sino qaysi asrlarda yashagan? Ularni yashagan davri bo‘yicha tartiblang.
4
Nima uchun Beruniyning fikrlarini zamonaviy evolutsiya nazariyasi deb bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab yopilishi haqidagi skrinshotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →