Evolutsion g‘oyalarning paydo bo‘lishi
Tabiat haqidagi dastlabki bilimlar qadimgi Misr, Hindiston, Xitoyda to‘plandi: o‘simliklar ekilgan, hayvonlar xonakilashtirilgan, dorivor o‘simliklar o‘rganilgan. Markaziy Osiyoda dunyoqarash qadimiy yozma manbalarda (jumladan «Avesto»da) aks etgan: tozalik, suv, tuproq va chorva haqida qoidalar. Qadimgi Yunonistonda Aristotel (er. av. 384–322) tirik mavjudotlarni sinflagan, 500 ga yaqin hayvon turini bilgan, hayvonlarni «qonli» (umurtqalilar) va «qonsiz» (umurtqasizlar) guruhlarga bo‘lgan, embrion rivojlanishini tasvirlagan; shogirdi Teofrast 400 dan ortiq o‘simlik turini tavsiflagan. Rim olimi Lukretsiy tabiatni tabiiy sabablar bilan tushuntirishga urinish qilgan. O‘rta asr Markaziy Osiyo olimlari – Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Bobur – tabiat va tibbiyotga katta hissa qo‘shgan: Beruniy tirik mavjudotlar orasidagi kurash va muhit ta’siri haqida fikr yuritgan (bu fikrlarni zamonaviy evolutsiya nazariyasi deb bo‘lmaydi), Ibn Sino «Tib qonunlari»da yuqumli kasalliklar ko‘zga ko‘rinmas jonzotlar orqali tarqalishi haqida fikr bildirgan, Bobur «Boburnoma»da o‘simlik va hayvonlarni kuzatib tasvirlagan. O‘rta asrlarda Yevropada tur o‘zgarmas, degan qarash keng tarqalgan edi. XV–XVIII asrlarda Buyuk geografik kashfiyotlar yangi turlarni ochdi, mikroskop va tasniflash rivojlandi, bu esa tirik olam xilma-xilligi va tarixini o‘rganishga zamin yaratdi.
| Kim, qayerda | Hissasi |
|---|---|
| Misr, Hindiston, Xitoy | ekin, chorva, dorivor o‘simliklar |
| Aristotel | ≈ 500 hayvon turi; «qonli» va «qonsiz» |
| Teofrast | 400 dan ortiq o‘simlik turi |
| al-Beruniy | tiriklar kurashi, muhit ta’siri |
| Ibn Sino | «Tib qonunlari»: kasallikni ko‘rinmas mavjudotlar tarqatadi |
| Bobur | «Boburnoma»: o‘simlik va hayvonlar tavsifi |
Maktab kutubxonasidagi eski o‘simliklar kitobi ba’zi turlarni bugungi nomdan boshqacha atagan bo‘lishi mumkin. Tarixini bilgan o‘quvchi uni chop etilgan yil va davr bilimlari bilan o‘qiydi, nimasi to‘g‘ri, nimasi eskirganini tekshiradi.
Fan tarixchisi qadimgi asarlarni o‘rganadi, muzey kuratori ko‘rgazma tayyorlaydi, kutubxonachi manbalarni tavsiflaydi.
Kutubxonada ikki kitobni solishtiring: biror mavzuni qaysi yillarda yozilgani va qanday farqlar bilan tushuntirishini yozing.
«Vaqt chizig‘i»: Aristotel, Teofrast, Beruniy, Ibn Sino, Bobur yashagan davrlarni chiziqqa joylab, har biriga bitta hissa yoziladi.