Gen muhandisligi tadqiqot obyektlari va rivojlanish tarixi
Gen muhandisligi – organizm genlarini inson manfaati uchun maqsadli o‘zgartirish: genlarni ajratish, boshqa organizmga kiritish va yangi irsiy xususiyatli (transgen) organizm yaratish usullari majmui. Tadqiqot obyektlari: viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar, o‘simlik va hayvon hujayralari. Fan DNK tuzilishi kashf etilgandan keyin rivojlandi: 1953-yilda J. Uotson va F. Krik DNK qo‘sh spiral modelini taklif qildi; 1960–70-yillarda genetik kod ochildi va DNKni kesuvchi (restriktazalar) hamda tikuvchi (ligazalar) fermentlar topildi; 1972-yilda P. Berg birinchi rekombinant DNKni oldi; 1973-yilda S. Koen va G. Boyer bakteriyaga yot gen kiritishni amalga oshirdi; 1977-yildan DNK nukleotid ketma-ketligini aniqlash (sekvenirlash) usullari yaratildi; 1978-yilda bakteriya yordamida inson insulini olindi; 1996-yilda klonlangan qo‘y Dolli tug‘ildi; 2003-yilda «Inson genomi» loyihasi yakunlandi; 2012-yildan CRISPR/Cas9 – genomni aniq tahrirlash usuli keng tarqaldi. Elektroforez DNK bo‘laklarini uzunligi bo‘yicha ajratadi, PZR (polimeraza zanjir reaksiyasi) esa DNK nusxalarini ko‘paytiradi. Gen muhandisligi tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va sanoatda qo‘llanadi, shu bilan birga uning xavfsizligi va axloqiy masalalari ham muhokama qilinadi.
| Vosita | Vazifasi |
|---|---|
| Restriktazalar | DNKni kesadi |
| Ligazalar | DNKni tikadi |
| Elektroforez | DNK bo‘laklarini uzunligi bo‘yicha ajratadi |
| PCR | DNK nusxalarini ko‘paytiradi |
| CRISPR/Cas9 | genomni aniq tahrirlaydi |
Pishloq tayyorlashda sutni ivituvchi ferment ilgari buzoq oshqozonidan olinardi. Hozir uning katta qismini shu ferment genini olib yuruvchi mikroorganizmlar ishlab chiqaradi, shuning uchun u arzon va ko‘p miqdorda olinadi.
Oziq-ovqat biotexnologi mikroorganizmlarni yaratadi, farmatsevtika zavodi operatori oqsil dori-darmonlarini ishlab chiqaradi, nazoratchi yorliqlarni tekshiradi.
«Genetik o‘zgartirilgan» iborasining ma’nosini bir jumlada yozing, so‘ng o‘qituvchingiz bilan solishtiring.
«Tarix chizig‘i»: guruhlar voqealarni (1953, 1972, 1978, 1996, 2003, 2012) yilma-yil tartiblab, yirik plakatda vaqt chizig‘ini chizadi.