☰ Mundarija · Biologiya

Irsiy kasalliklar. Gen muhandisligi tarixi

Darslar 26–27 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
27

Gen muhandisligi tadqiqot obyektlari va rivojlanish tarixi

Darslik: 121–122-betlar
MaqsadGen muhandisligi tushunchasini, tadqiqot obyektlarini va rivojlanish tarixining asosiy bosqichlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
gen muhandisligi · genetic engineeringrekombinant DNK · recombinant DNAelektroforez · electrophoresistransgen organizm · transgenic organism
Tushuntirish

Gen muhandisligi – organizm genlarini inson manfaati uchun maqsadli o‘zgartirish: genlarni ajratish, boshqa organizmga kiritish va yangi irsiy xususiyatli (transgen) organizm yaratish usullari majmui. Tadqiqot obyektlari: viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar, o‘simlik va hayvon hujayralari. Fan DNK tuzilishi kashf etilgandan keyin rivojlandi: 1953-yilda J. Uotson va F. Krik DNK qo‘sh spiral modelini taklif qildi; 1960–70-yillarda genetik kod ochildi va DNKni kesuvchi (restriktazalar) hamda tikuvchi (ligazalar) fermentlar topildi; 1972-yilda P. Berg birinchi rekombinant DNKni oldi; 1973-yilda S. Koen va G. Boyer bakteriyaga yot gen kiritishni amalga oshirdi; 1977-yildan DNK nukleotid ketma-ketligini aniqlash (sekvenirlash) usullari yaratildi; 1978-yilda bakteriya yordamida inson insulini olindi; 1996-yilda klonlangan qo‘y Dolli tug‘ildi; 2003-yilda «Inson genomi» loyihasi yakunlandi; 2012-yildan CRISPR/Cas9 – genomni aniq tahrirlash usuli keng tarqaldi. Elektroforez DNK bo‘laklarini uzunligi bo‘yicha ajratadi, PZR (polimeraza zanjir reaksiyasi) esa DNK nusxalarini ko‘paytiradi. Gen muhandisligi tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va sanoatda qo‘llanadi, shu bilan birga uning xavfsizligi va axloqiy masalalari ham muhokama qilinadi.

Namunalar
Insulin geni bakteriya plazmidasiga kiritilsa, bakteriya hujayralari ko‘payib, inson insulini hosil qiladi. Ilgari insulin hayvon organlaridan olingan, hozir esa bunday bakteriya va xamirturush bilan arzon va ko‘p miqdorda ishlab chiqariladi.
PZR da har siklda DNK nusxalari soni ikki hissa ko‘payadi: 10 siklda bitta molekuladan 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 1024 nusxa hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Tarix chizig‘i»: guruhlar voqealarni (1953, 1972, 1978, 1996, 2003, 2012) yilma-yil tartiblab, yirik plakatda vaqt chizig‘ini chizadi.

Mashq
1
Gen muhandisligiga ta’rif bering.
2
Elektroforez va PZR vazifalarini farqlang.
3
PZR da 8 siklda bitta DNK molekulasidan nechta nusxa hosil bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun bakteriyalar gen muhandisligida qulay obyekt?