ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Mendel qonunlari

Darslar 18–19 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
19

Diduragay va poliduragay chatishtirish. G. Mendelning uchinchi qonuni

Darslik: 85–87-betlar
MaqsadDiduragay chatishtirishni, Mendelning uchinchi qonunini (mustaqil irsiylanish) va chatishtirish masalalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
diduragay chatishtirish · dihybrid crossmustaqil irsiylanish · independent assortmentPennet katagi · Punnett squaretahliliy chatishtirish · test cross
Tushuntirish

Ikki juft belgi bo‘yicha farq qiladigan organizmlarni chatishtirish diduragay chatishtirish deyiladi. Mendel sariq silliq (AABB) va yashil burushgan (aabb) no‘xatlarni chatishtirdi: F1 da barchasi sariq silliq (AaBb). F1 o‘zaro chatishtirilganda F2 da to‘rt xil fenotip 9 : 3 : 3 : 1 nisbatda hosil bo‘ldi: 9 sariq silliq, 3 sariq burushgan, 3 yashil silliq, 1 yashil burushgan. Uchinchi qonun (belgilarning mustaqil irsiylanishi): har bir juft belgi boshqasidan mustaqil irsiylanadi, chunki turli juft allellar meyozda tasodifiy birikib, AB, Ab, aB, ab gametalarni teng ehtimol bilan beradi. F2 da 16 ta kombinatsiya bo‘ladi (4 × 4), shuning uchun Pennet katagidan foydalaniladi. Har bir belgi alohida olinganda esa 3 : 1 nisbat saqlanadi. Qonun faqat genlar turli xromosomalarda joylashganda bajariladi. Uch va undan ko‘p juft belgi bo‘yicha chatishtirish poliduragay chatishtirish deyiladi: n juft belgida F1 2ⁿ xil gameta beradi, F2 da fenotip sinflari 2ⁿ, genotip sinflari 3ⁿ ta bo‘ladi; masalan, triduragayda 8 xil gameta, 64 ta kombinatsiya va 27 : 9 : 9 : 9 : 3 : 3 : 3 : 1 nisbat.

P: ♀ AaBb × ♂ AaBb
♀ \ ♂ABAbaBab
ABAABBAABbAaBBAaBb
AbAABbAAbbAaBbAabb
aBAaBBAaBbaaBBaaBb
abAaBbAabbaaBbaabb
Genotip: 1 AABB : 2 AABb : 2 AaBB : 4 AaBb : 1 AAbb : 2 Aabb : 1 aaBB : 2 aaBb : 1 aabb
Fenotip: 9 : 3 : 3 : 1
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bug‘doy seleksioneri qurg‘oqchilikka chidamli ham, hosildor ham nav olmoqchi. Bu ikki xususiyat turli ota-onalardan keladi va ikkinchi avlodda aralashadi, shuning uchun u ko‘p minglab o‘simlikni ekib, eng yaxshilarini tanlashi kerak.

Kim ishlatadi

Paxta seleksioneri ikki foydali belgini birlashtiradi, chorva zotlarini yaxshilovchi mutaxassis muhim belgilarni kuzatadi, tadqiqotchi tajribalar uchun meva pashshasidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Mevada ikki xususiyatni (masalan, shirin va urug‘siz) birlashtirishni xohlasangiz, nima uchun ko‘p avlod kerak bo‘lishini yozing.

Namunalar
P: ♀ AaBb × ♂ aabb
♀ \ ♂ab
ABAaBb
AbAabb
aBaaBb
abaabb
Genotip: 1 AaBb : 1 Aabb : 1 aaBb : 1 aabb
Fenotip: 1 : 1 : 1 : 1
AaBb × aabb (tahliliy chatishtirish): AaBb gametalari AB, Ab, aB, ab; aabb faqat ab beradi. Nasllar 1 AaBb : 1 Aabb : 1 aaBb : 1 aabb, ya’ni fenotiplar 1 : 1 : 1 : 1.
ƒFormula
160 : 16 × 9 = 90
ikkala dominant belgili o‘simliklar
AaBb × AaBb dan 160 ta o‘simlik olinsa, ikkala dominant belgili o‘simliklar 9/16 qismini tashkil qiladi: 160 : 16 × 9 = 90 ta.
Sinfda faoliyat

«Gametalar jadvali»: guruhlar AaBb, AaBbCc genotipli organizm beradigan gametalarni yozib chiqib, ularning sonini taqqoslaydi.

Mashq
1
AaBb genotipli organizm qanday gametalar hosil qiladi?
2
AaBb × AaBb dan fenotiplarning 9 : 3 : 3 : 1 nisbatini sanab bering (A – sariq, B – silliq).
3
F2 da 320 ta o‘simlik bor. 9 : 3 : 3 : 1 bo‘yicha ikkala retsessiv belgili nechta bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun uchinchi qonun bir xromosomada yonma-yon turgan genlarga to‘liq tatbiq etilmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Yarim mehnat» pandusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →