Darslar 7–8 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
8
Yassaviy hikmatlari haqida
Darslik: 1-qism, 53–57-betlar
MaqsadYassaviy hikmatlarining mavzusi, obrazlari va she’riy shaklini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
pir · spiritual guide, masteroshiq · lover (here, one who loves the Creator)murabba’ · four-line stanza poem (murabba‘)barmoq vazni · syllabic metre
Tushuntirish
Darslik Yassaviy hikmatlaridagi ishq va oshiq mavzusini boshqa mumtoz shoirlardan farqli, Allohga bo‘lgan ishq sifatida tushuntiradi. Chin oshiq – nafsdan kechgan, qanoatli, yaxshilarga xizmat qilgan, mehnatni rohatdan afzal ko‘rgan kishi; ishq esa «bebaho dur» kabi har nomardga sotilmaydi. Nafs hikmatlarda ma’naviy kamolotga to‘siq bo‘luvchi yovuz kuch sifatida «shum», «bad» kabi sifatlar bilan ta’riflanadi. Obrazlar ikki manbaga ega: pir, darvish, oshiq, zohid, ummat, shayton kabilari tasavvuf bilan, yo‘l, rabot, karvon, o‘q kabilari xalq og‘zaki ijodi an’analari bilan bog‘liq. Hikmatlar asosan to‘rtlik va murabba’ shaklida, barmoq vaznida yozilgan, so‘z takrori ohangdorlikni oshiradi. Bu xalq og‘zaki ijodiga yaqinlik hikmatlarning keng tarqalishiga sabab bo‘lgan.
Namunalar
Misol: hikmatdagi tasvirlar ishqda chekilgan azobni ko‘rsatadi; shoir ishqni parvonaning shamda kuyishiga o‘xshatadi – bu o‘xshatish ishq qurbon talab qilishini bildiradi.
Misol: shoir zohid yoki obid bo‘lishga emas, oshiq bo‘lishga chaqiradi va chin oshiqlikni qo‘yadi: faqat tashqi ibodat emas, ishq va amaldagi sadoqat muhim.
Sinfda faoliyat
Ikki ustunli jadval tuzing: «tasavvufga oid obrazlar» va «xalq og‘zaki ijodiga oid obrazlar»; darslikdagi so‘zlarni ularga ajrating.
Mashq
1
Hikmatlarda chin oshiq qanday tasvirlanadi?
Nafsdan kechgan, qanoatli, mehnatkash, sadoqatli, yaxshilarga xizmat qiluvchi inson sifatida.
2
Yassaviy she’rlari qanday shaklda va qaysi vaznda yozilgan?
To‘rtlik va murabba’ shaklida, barmoq vaznida.
3
Pir, darvish, oshiq obrazlari qaysi sohaga, yo‘l, karvon, o‘q obrazlari qaysi sohaga bog‘liq?
Birinchilari tasavvufga, ikkinchilari xalq og‘zaki ijodi an’analariga.
4
Nima uchun «Ishqsizlarni joni yo‘q, imoni yo‘q» degan fikr hikmat g‘oyasining ifodasi deyiladi? 3–4 jumlada izohlang.
Chunki shoir uchun ishq – ma’naviy hayotning asosi: ishq bo‘lmasa, mehnat, sadoqat va haqiqatni anglash ham bo‘lmaydi.