☰ Mundarija · Adabiyot

She’riy san’atlar (nazariy ma’lumot)

Darslar 20 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
20

Nazariy ma’lumot: she’riy san’atlardan namunalar

Darslik: 1-qism, 167–181-betlar
MaqsadMumtoz she’riy san’atlarni (tashbeh, istiora, tazod, talmeh, tajnis, ta’did, tanosib, so‘z takroriga asoslangan san’atlar, nido) tanib, ta’riflay olish.
Yangi so‘zlar
tashbeh · simile (tashbeh)istiora · metaphor (istiora)tajnis · tajnis, play on same-sounding wordsnido · apostrophe, direct address (nido)
Tushuntirish

Darslikning nazariy qismiga ko‘ra, tashbeh (o‘xshatish)da ikki narsa umumiy belgisi bo‘yicha qiyoslanadi; uning to‘rt qismi: o‘xshatilgan narsa, o‘xshagan narsa, o‘xshatish sababi va vositasi. Istiora («qarz olish») ham o‘xshashlikka tayanadi, lekin sabab va vosita aytilmaydi, shuning uchun uni qisqartirilgan o‘xshatish ham deyishadi. Tazod – zid tushunchalarni qarshilantirish; talmeh – mashhur voqea yoki shaxsga ishora; tajohil ul-orif – bilib turib bilmaslikka olish; husni ta’lil – fikrni haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan, lekin go‘zal, shoirona asoslash. Tajnis – talaffuzi bir-biriga yaqin so‘zlarni turli ma’noda qo‘llash; tuyuq janrining to‘rt misrasidan uchtasi tajnisga tayanadi. Ta’did – bir qatorda bir necha tushunchani ketma-ket sanash; tanosib – mantiqan bog‘liq so‘zlarni birga qo‘llash. So‘z takroriga asoslangan san’atlar: ishtiqoq (bir o‘zakli so‘zlar), tasdir (bayt boshidagi so‘z oxirida takrorlanadi), tasbe (misra oxiridagi so‘z keyingi misra boshida), tardi aks (so‘zlar keyingi misrada o‘rin almashadi). Nido esa tuyg‘uni kuchli ifodalash uchun murojaat qilishdir.

Namunalar
Misol (o‘zimiz yozgan): «Ustozimiz quyoshdek nur sochadi» – tashbeh, chunki o‘xshatilgan narsa (ustoz) ham, vosita («-dek») ham bor; «Sinfimizning quyoshi bugun kelmadi» – istiora, chunki ustoz nomi va o‘xshatish vositasi tushib qolib, faqat «quyosh» so‘zi qolgan.
Misol (o‘zimiz yozgan): «Yoz keldi – xat yoz» – tajnis: birinchi «yoz» fasl, ikkinchisi «yozmoq» fe’li; «Kitob – do‘stim, do‘stim – kitob» – tardi aks, chunki ikki so‘z o‘rin almashgan.
Sinfda faoliyat

Qo‘lda kartochkalar: san’at nomi va o‘zingiz to‘qigan bir jumla. Juftlikdagi o‘rtoq qaysi san’at ekanini topadi va nima uchun shunday deganini aytadi.

Mashq
1
Tashbeh va istioraning farqini tushuntiring.
2
«Yomg‘ir yog‘di – osmon sening g‘amingda yig‘ladi» jumlasi qaysi san’atga misol?
3
Tasdir va tasbe orasidagi farqni ayting.
4
Nima uchun tuyuq janri tajnisga tayanadi? Tajnisning mohiyatidan kelib chiqib izohlang.