ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Adabiyot

O‘rxun-Enasoy obidalari haqida

Darslar 6 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
6

O‘rxun-Enasoy obidalari haqida

Darslik: 1-qism, 42–48-betlar
MaqsadO‘rxun-Enasoy obidalarining o‘rganilishi, To‘nyuquq obrazi va yodgorlikning badiiy xususiyatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
alliteratsiya · alliteration, repetition of similar soundsepitet · epithet, descriptive adjectivevatanparvarlik · patriotismruniy yozuv · runic script
Tushuntirish

O‘rxun-Enasoy yodgorliklari XVIII asrdan o‘rganila boshlagan: dastlabki xabarni rus xizmatchisi Remezov bergan, shved zobiti Strallenberg va olim Messershmidt ularni Yevropa olimlariga tanishtirgan; keyin V. Tomson, V. Radlov, S. Malov va boshqalar, o‘zbek olimlaridan A. Qayumov, N. Rahmonov, Q. Sodiqov va boshqalar o‘rgangan. Yodgorliklar asosan VI–VIII asr voqealarini aks ettiradi; Turk xoqonligi VI asr o‘rtalarida yuzaga kelgan (darslikda 545-yil ko‘rsatilgan; ko‘p tarixiy manbalarda 552-yil) va VIII asrgacha hukmronlik qilgan. Darslik To‘nyuquqni mard, dovyurak, ba’zan keskin, ayni vaqtda vazmin sarkarda va buyuk vatanparvar sifatida ko‘rsatadi: u xalq va yurt taqdirini bir butun his qiladi. Asarda boshlanma, voqealar rivoji va xotima bor; tilida ko‘plab so‘zlar hozirgi o‘zbek tilida ham ishlatiladi. Badiiy vositalar sifatida alliteratsiya, so‘z takrori, sifatlash (oltin – «sariq», kumush – «oq») va ketma-ket sanash qayd etiladi. Runiy yozuvdagi yodgorliklar faqat toshda emas, qog‘oz, kumush ko‘zacha, yog‘och va boshqa buyumlarda ham uchraydi; «Irq bitigi» qog‘ozga yozilgan.

alliteratsiyaso‘z takrorisifatlashketma-ket sanashBitiktosh tilidagivositalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Nutq mashqida o‘quvchi bir xil tovushga boy tez aytish iborasini qayta-qayta takrorlaydi. Chiqishdan oldin shu mashq tilini ochadi va u tinglovchiga aniq, ravshan gapira oladi.

Kim ishlatadi

Diktorlar, aktyorlar va qo‘shiqchilar tovush takroridan talaffuzni mashq qilish va matnni yodda qoldirish uchun foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun biror gapda yoki shiorda bir xil tovush takrorlanganini sezsangiz, o‘sha tovushni ayting va nima uchun yoqimli yoki esda qolarli ekanini o‘ylang.

Namunalar
Misol: dushman hukmdorlari sanalgan ikki qatorda «...yag‘imiz erti» («...dushmanimiz edi») iborasi takrorlanadi – bunday so‘z takrori fikrni kuchaytiradi va nutqqa ohang beradi.
Misol: «Turk xalqi o‘ldi, tugadi, yo‘q bo‘ldi» tarzidagi ketma-ket sanash musibat qanchalik katta bo‘lganini his qildiradi – bu badiiy tasvirning bir usuli.
Sinfda faoliyat

O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi: bir guruh «To‘nyuquq – vatanparvar» tezisini, ikkinchisi matndagi badiiy vositalarni (takror, sifatlash, sanash) tushuntiradi.

Mashq
1
Yodgorliklarni o‘rgangan qaysi olimlarni bilasiz?
2
Yodgorliklar asosan qaysi asrlar voqealarini aks ettiradi? Turk xoqonligi qachon yuzaga kelgan?
3
Alliteratsiya nima? Bitiktosh tilidan ta’rifni o‘z so‘zingiz bilan tushuntiring.
4
Nima uchun To‘nyuquqni «buyuk vatanparvar» deyish mumkin? Matn mazmuniga tayanib asoslang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni: «bepul karta» xabariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →