Darslar 6 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
6
O‘rxun-Enasoy obidalari haqida
Darslik: 1-qism, 42–48-betlar
MaqsadO‘rxun-Enasoy obidalarining o‘rganilishi, To‘nyuquq obrazi va yodgorlikning badiiy xususiyatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
alliteratsiya · alliteration, repetition of similar soundsepitet · epithet, descriptive adjectivevatanparvarlik · patriotismruniy yozuv · runic script
Tushuntirish
O‘rxun-Enasoy yodgorliklari XVIII asrdan o‘rganila boshlagan: dastlabki xabarni rus xizmatchisi Remezov bergan, shved zobiti Strallenberg va olim Messershmidt ularni Yevropa olimlariga tanishtirgan; keyin V. Tomson, V. Radlov, S. Malov va boshqalar, o‘zbek olimlaridan A. Qayumov, N. Rahmonov, Q. Sodiqov va boshqalar o‘rgangan. Yodgorliklar asosan VI–VIII asr voqealarini aks ettiradi; Turk xoqonligi VI asr o‘rtalarida yuzaga kelgan (darslikda 545-yil ko‘rsatilgan; ko‘p tarixiy manbalarda 552-yil) va VIII asrgacha hukmronlik qilgan. Darslik To‘nyuquqni mard, dovyurak, ba’zan keskin, ayni vaqtda vazmin sarkarda va buyuk vatanparvar sifatida ko‘rsatadi: u xalq va yurt taqdirini bir butun his qiladi. Asarda boshlanma, voqealar rivoji va xotima bor; tilida ko‘plab so‘zlar hozirgi o‘zbek tilida ham ishlatiladi. Badiiy vositalar sifatida alliteratsiya, so‘z takrori, sifatlash (oltin – «sariq», kumush – «oq») va ketma-ket sanash qayd etiladi. Runiy yozuvdagi yodgorliklar faqat toshda emas, qog‘oz, kumush ko‘zacha, yog‘och va boshqa buyumlarda ham uchraydi; «Irq bitigi» qog‘ozga yozilgan.
Namunalar
Misol: dushman hukmdorlari sanalgan ikki qatorda «...yag‘imiz erti» («...dushmanimiz edi») iborasi takrorlanadi – bunday so‘z takrori fikrni kuchaytiradi va nutqqa ohang beradi.
Misol: «Turk xalqi o‘ldi, tugadi, yo‘q bo‘ldi» tarzidagi ketma-ket sanash musibat qanchalik katta bo‘lganini his qildiradi – bu badiiy tasvirning bir usuli.
Sinfda faoliyat
O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi: bir guruh «To‘nyuquq – vatanparvar» tezisini, ikkinchisi matndagi badiiy vositalarni (takror, sifatlash, sanash) tushuntiradi.
Mashq
1
Yodgorliklarni o‘rgangan qaysi olimlarni bilasiz?
Remezov (dastlabki xabar), Strallenberg, Messershmidt, V. Tomson, V. Radlov; o‘zbek olimlaridan A. Qayumov, N. Rahmonov, Q. Sodiqov.
2
Yodgorliklar asosan qaysi asrlar voqealarini aks ettiradi? Turk xoqonligi qachon yuzaga kelgan?
VI–VIII asr; xoqonlik VI asr o‘rtalarida yuzaga kelgan (darslikda 545-yil).
3
Alliteratsiya nima? Bitiktosh tilidan ta’rifni o‘z so‘zingiz bilan tushuntiring.
Bir xil tovushlar (unli yoki undosh)ning takrorlanishi natijasida hosil bo‘ladigan ohangdorlik.
4
Nima uchun To‘nyuquqni «buyuk vatanparvar» deyish mumkin? Matn mazmuniga tayanib asoslang.
U xalq taqdirini o‘z taqdiri bilan bir deb his qiladi, tun uyquni yo‘qotib tashvish chekadi, davlatni tiklash va chegarani himoyalash uchun tinimsiz kurashadi.