O‘rxun-Enasoy obidalari haqida
O‘rxun-Enasoy yodgorliklari XVIII asrdan o‘rganila boshlagan: dastlabki xabarni rus xizmatchisi Remezov bergan, shved zobiti Strallenberg va olim Messershmidt ularni Yevropa olimlariga tanishtirgan; keyin V. Tomson, V. Radlov, S. Malov va boshqalar, o‘zbek olimlaridan A. Qayumov, N. Rahmonov, Q. Sodiqov va boshqalar o‘rgangan. Yodgorliklar asosan VI–VIII asr voqealarini aks ettiradi; Turk xoqonligi VI asr o‘rtalarida yuzaga kelgan (darslikda 545-yil ko‘rsatilgan; ko‘p tarixiy manbalarda 552-yil) va VIII asrgacha hukmronlik qilgan. Darslik To‘nyuquqni mard, dovyurak, ba’zan keskin, ayni vaqtda vazmin sarkarda va buyuk vatanparvar sifatida ko‘rsatadi: u xalq va yurt taqdirini bir butun his qiladi. Asarda boshlanma, voqealar rivoji va xotima bor; tilida ko‘plab so‘zlar hozirgi o‘zbek tilida ham ishlatiladi. Badiiy vositalar sifatida alliteratsiya, so‘z takrori, sifatlash (oltin – «sariq», kumush – «oq») va ketma-ket sanash qayd etiladi. Runiy yozuvdagi yodgorliklar faqat toshda emas, qog‘oz, kumush ko‘zacha, yog‘och va boshqa buyumlarda ham uchraydi; «Irq bitigi» qog‘ozga yozilgan.
Nutq mashqida o‘quvchi bir xil tovushga boy tez aytish iborasini qayta-qayta takrorlaydi. Chiqishdan oldin shu mashq tilini ochadi va u tinglovchiga aniq, ravshan gapira oladi.
Diktorlar, aktyorlar va qo‘shiqchilar tovush takroridan talaffuzni mashq qilish va matnni yodda qoldirish uchun foydalanadi.
Bugun biror gapda yoki shiorda bir xil tovush takrorlanganini sezsangiz, o‘sha tovushni ayting va nima uchun yoqimli yoki esda qolarli ekanini o‘ylang.
O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi: bir guruh «To‘nyuquq – vatanparvar» tezisini, ikkinchisi matndagi badiiy vositalarni (takror, sifatlash, sanash) tushuntiradi.