O‘rxun-Enasoy obidalari: «To‘nyuquq» bitiktoshi
O‘rxun-Enasoy yodgorliklari nomini Mo‘g‘ulistondagi O‘rxun va Sibirdagi Enasoy daryolari havzalaridan olgan; ularni «toshbitiklar» deb ham atashadi, chunki ko‘pi qabr toshlariga o‘yib yozilgan. Eng yirik yodgorliklar – «To‘nyuquq» va «Kul Tegin». «To‘nyuquq» bitiktoshi ikki ustunga yozilgan (biri 170, ikkinchisi 160 sm); uni 1897-yilda Yelizaveta va Dmitriy Klemenslar Shimoliy Mo‘g‘ulistonda topgan, hozir ham Ulan-Batordan 66 km janubi-sharqdagi Bain Sokto manzilida turadi. Matn Bilga To‘nyuquq tilidan – birinchi shaxsda – hikoya qilinadi: u yoshligini Tabg‘ach (Xitoy) yurtida o‘tkazgan, o‘sha paytda turk xalqi unga qaram bo‘lgan; so‘ng turklar o‘z xonini qo‘yib yana qaram bo‘lgani uchun xalq deyarli yo‘q bo‘lish darajasiga kelgan. Yetti yuz kishini to‘plab, To‘nyuquq Eltarish xoqon bilan birga davlatni tikladi, dushman ittifoqlariga qarshi yurishlar qildi va g‘alabalarga erishdi. Matn turkiy runiy yozuvda yozilgan; kitobda u hozirgi o‘zbek tiliga tabdil qilingan.
Maktab hovlisida o‘quvchilar kelasi yil o‘quvchilariga xat yozib, quti ichiga solib qo‘yadi. Yozilgan narsa saqlanadi, aytilgani esa tezda unutiladi. Bir yildan keyin ochilgan xat o‘tgan kunni aniq ko‘rsatadi.
Arxivchilar, tarixchilar, arxeologlar va jurnalistlar voqealarni yozib qoldiradi, shunda keyingi odamlar ularni tekshira oladi.
Bugungi bir muhim voqeani uch gapda yozing va sana qo‘ying; bir hafta o‘tgach qayta o‘qib, nimalar esdan chiqqanini ko‘ring.
Xaritada O‘rxun va Enasoy daryolari hududini toping; so‘ng bitiktosh topilgan joyni (Bain Sokto, Ulan-Bator yaqinida) ko‘rsating.