Darslar 5 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
5
O‘rxun-Enasoy obidalari: «To‘nyuquq» bitiktoshi
Darslik: 1-qism, 29–41-betlar
MaqsadTo‘nyuquq bitiktoshining topilishi, mazmuni va bosh qahramoni haqida bilish.
Yangi so‘zlar
bitiktosh · stone inscriptionxoqon · khagan, supreme ruler of the Turkssarkarda · military commandertabdil · transcription into modern script/language
Tushuntirish
O‘rxun-Enasoy yodgorliklari nomini Mo‘g‘ulistondagi O‘rxun va Sibirdagi Enasoy daryolari havzalaridan olgan; ularni «toshbitiklar» deb ham atashadi, chunki ko‘pi qabr toshlariga o‘yib yozilgan. Eng yirik yodgorliklar – «To‘nyuquq» va «Kul Tegin». «To‘nyuquq» bitiktoshi ikki ustunga yozilgan (biri 170, ikkinchisi 160 sm); uni 1897-yilda Yelizaveta va Dmitriy Klemenslar Shimoliy Mo‘g‘ulistonda topgan, hozir ham Ulan-Batordan 66 km janubi-sharqdagi Bain Sokto manzilida turadi. Matn Bilga To‘nyuquq tilidan – birinchi shaxsda – hikoya qilinadi: u yoshligini Tabg‘ach (Xitoy) yurtida o‘tkazgan, o‘sha paytda turk xalqi unga qaram bo‘lgan; so‘ng turklar o‘z xonini qo‘yib yana qaram bo‘lgani uchun xalq deyarli yo‘q bo‘lish darajasiga kelgan. Yetti yuz kishini to‘plab, To‘nyuquq Eltarish xoqon bilan birga davlatni tikladi, dushman ittifoqlariga qarshi yurishlar qildi va g‘alabalarga erishdi. Matn turkiy runiy yozuvda yozilgan; kitobda u hozirgi o‘zbek tiliga tabdil qilingan.
Namunalar
Misol: bitikda yetti yuz kishidan boshlangan harakat keyinchalik o‘n minglab qo‘shinni yengishgacha boradi – bu voqealar rivojini ko‘rsatadi: qayg‘uli boshlanishdan g‘alabaga.
Misol: To‘nyuquq o‘z xalqi haqida «tomog‘i to‘q edi» deb iftixor bilan so‘zlaydi va dushman hujum rejasini eshitib, tinch uxlay olmaganini aytadi – bu uning xalq taqdiriga bog‘liq tashvishini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Xaritada O‘rxun va Enasoy daryolari hududini toping; so‘ng bitiktosh topilgan joyni (Bain Sokto, Ulan-Bator yaqinida) ko‘rsating.
Mashq
1
Yodgorliklar nima uchun «toshbitiklar» deb ham ataladi?
Chunki ko‘plari qabr toshlariga o‘yib yozilgan.
2
«To‘nyuquq» bitiktoshini kim, qachon topgan?
Yelizaveta va Dmitriy Klemenslar, 1897-yilda, Shimoliy Mo‘g‘ulistonda.
3
To‘nyuquq o‘z xalqi o‘limga yuz tutishining sababini nimada ko‘radi?
Turk xalqi o‘z xoni bilan birga bo‘lmay, qaram bo‘lib qolgan.
4
Nega bitiktosh matni birinchi shaxs tilidan yozilgan, deb o‘ylaysiz? Bu o‘quvchiga qanday ta’sir qiladi?
Voqealarni bevosita ishtirokchi aytgani uchun matn ishonarli va ta’sirchan bo‘ladi, To‘nyuquqning shaxsiy mas’uliyati ko‘rinadi.