Turdi Farog‘iy va uning g‘azallari
Turdi Farog‘iyning hayoti haqida ma’lumotlar asosan uning o‘z she’rlaridan olinadi. U Buxoroda tug‘ilgan (tug‘ilgan yili aniq emas, taxminan XVII asr o‘rtalari), ashtarxoniylar Nodirmuhammad, Abdulaziz va Subhonqulixon zamonida yashagan va 1699/1700-yilda Xo‘jandda vafot etgan. 1681-yilda Miyonkolda hukumatga qarshi xalq qo‘zg‘oloni bo‘lgan, shoir qo‘zg‘olonchilar orasida bo‘lgan; keyin Xo‘jand va O‘ratepa hokimi Rahimbiy otaliq panohida yashagan, uning o‘limidan so‘ng o‘g‘li Oqbo‘tabiy huzurida qolgan, ammo moddiy qiyinchilik ko‘rgan. Turdi o‘zbek va tojik tillarida yozgan; unga tegishli 18 she’r ma’lum – 5 muxammas, 12 g‘azal va bitta fard. U jamiyat illatlarini qattiq tanqid qilib, satirik-tanqidiy yo‘nalishni yuksak cho‘qqiga olib chiqqan. «Tor ko‘ngulluk beklar» g‘azalida shoir beklarni manmanlikni qo‘yib, kenglik va tenglik qilishga, 92 urug‘li o‘zbek yurtini birlashtirib, bir xon qo‘l ostida ahil yashashga chaqiradi. «Turdiman» radifli g‘azalida u o‘zini nochiz tomchi, lekin dengizdan bo‘lgan kishi deb ataydi: tomchilar yig‘ilsa, dengizda to‘lqin ko‘tara oladi.
Sinf ikki guruhga bo‘linadi: biri «Tor ko‘ngulluk beklar»dagi birlikka chorlovchi so‘z va iboralarni, ikkinchisi «Turdiman»dagi shoir holatini bildiruvchi iboralarni topadi.