☰ Mundarija · Adabiyot

Alisher Navoiy qit’alari

Darslar 13 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Alisher Navoiy qit’alari

Darslik: 1-qism, 93–103-betlar
MaqsadQit’a janrining belgilarini va Navoiy qit’alarining mazmunini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
qit’a · qit‘a, short poem on a moral or philosophical themeiltizom · deliberate repetition of one word across linestajnis · wordplay on similar-sounding wordsinsoni komil · the perfect (complete) human
Tushuntirish

Qit’a – g‘azalga shakli yaqin janr, farqi birinchi bayt qofiyasining erkinligida: qofiyalanish tartibi a : a, d : a, e : a... ko‘rinishida. Eng kichik hajmi ikki bayt; u ko‘proq falsafiy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy mavzularni yoritadi va aruzning istalgan vaznida yozilishi mumkin. Darslikdagi qit’alardan birida odamlarning noshukurligi va behuda ta’magirligi qoralanadi. «Saxo va buxl» qit’asi saxovat va xasislik haqida: so‘zining ustidan chiqish mardlik, aytmasdan berish esa undan ham yuksak; yaxshiligini pesh qilib bergan kishi pastroq, va’da berib bermagan kishi esa undan ham past baholanadi. «Jahon ahli bevafodur» qit’asi oqilga bevafo kishilardan uzoqlashishni maslahat beradi; «vafo – jafo» tazodi va «Xito – xato» tajnisi shu o‘rinda uchraydi. Yana bir qit’ada tavozu’, afv va minnat qilmasdan berish fazilatlariga ega inson «insoni komil» deb ta’riflanadi. «Shohni ajdahoga nisbat qilib» qit’asida hukmdor ham umid, ham xavf manbai sifatida ajdahoga o‘xshatiladi. Faxriya qit’ada shoir g‘azallari to‘qqiz, o‘n bir, o‘n uch baytli va hech biri yetti baytdan kam emasligini aytib, ularning martabasi yetti osmondan quyi tushmaydi, deb faxrlanadi.

Namunalar
Misol: «Saxo va buxl» qit’asida «demoq» so‘zi deyarli har misrada qaytariladi – bu iltizom; «debon» va «demay» qarama-qarshiligi esa tazod hosil qiladi.
Misol: «insoni komil» qit’asida Navoiy uchta fazilatni sanaydi: boylik-mansab egasining kamtarligi, kuch topganda kechirimlilik, berganda minnat qilmaslik.
Sinfda faoliyat

Navoiyning to‘rt qit’asini bir jumlalik «hayotiy maslahat»ga aylantiring va sinfda ovoz berib, eng foydali maslahatni tanlang.

Mashq
1
Qit’a g‘azaldan nimasi bilan farq qiladi?
2
«Saxo va buxl» qit’asining asosiy g‘oyasini ayting.
3
Navoiyga ko‘ra, «insoni komil» qanday xislatlarga ega?
4
Nima uchun «Jahon ahli bevafodur» qit’asida shoir «yuz yil vafo qilsang ham» deydi? Bu qanday ta’sir beradi?