ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Adabiyot

Atoyi lirikasi: tasvir usullari

Darslar 10 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
10

Atoyi lirikasi haqida

Darslik: 1-qism, 61–71-betlar
MaqsadAtoyi lirikasidagi tasvir usullari va she’riy san’atlarni (tashxis, talmeh, tazod, ishtiqoq, tanosib) aniqlay olish.
Yangi so‘zlar
tashxis · personificationtalmeh · allusion to a known storytazod · antithesis, use of oppositesma’shuqa · the beloved
Tushuntirish

Darslik Atoyini nozik xayol va kutilmagan mubolag‘ali tasvirlar ustasi deb ataydi. Shoir ma’shuqani «shoh», o‘zini «qul» deb ko‘rsatib, sevgi sadoqatini va tengsizligini birga ifodalaydi. «Jamoling vasfini qildim chamanda» g‘azalida gullar yorning go‘zalligi oldida uyalib qizaradi: bu tashxis, ya’ni jonsiz narsaga inson xislatini berish. Beshinchi baytda talmeh bor: Yusuf va Ya’qub haqidagi rivoyatga ishora qilinadi – akalari Yusufni quduqqa tashlab, otasiga bo‘ri yedi deb aytganlar, Ya’qub o‘g‘li hajrida yig‘lab ko‘zdan ayrilgan. Oltinchi baytda «uzun» va «uzmasmen» so‘zlari bir o‘zakdan, bu ishtiqoq san’ati; «sarvi ozod» va «banda»ning qarshilantirilishi esa tazoddir. «Ey do‘st» radifli g‘azalda tazod ko‘p ishlatilgan, tanosib (mantiqan bog‘liq so‘zlar tizmasi) ham bor. Ba’zi g‘azallarda sufiyona ruh seziladi: jannatni vasldan afzal ko‘rishni shoir «nodonlik» deb biladi.

San’atAtoyidan misol
tashxisgullar yor oldida uyalib qizaradi
talmehYusuf va Ya’qub rivoyati
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Daraxt ekish kuni uchun nutq yozayotgan o‘quvchi «eski hovli bizni kutyapti» deb yozadi. Hovli jonsiz bo‘lsa ham, unga his berilgani uchun tinglovchilar diqqat bilan eshitadi. Nutq esda qoladi.

Kim ishlatadi

Nutq yozuvchilar, sinf sardorlari va qo‘shiq matni mualliflari jonsiz narsaga his berib, tinglovchida kayfiyat uyg‘otadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun odamlar jonsiz narsani jonli kabi gapirganini (masalan, «shamol uvillaydi») eshitsangiz, ichingizda sanab qo‘ying.

Namunalar
Misol: «gul uyalib qizardi» deganda «qizarish» ham o‘z ma’nosida (rang), ham ko‘chma ma’noda (uyat) ishlatilgan – shu bois tashxis kuchli chiqqan.
Misol: yorning labi la’lga o‘xshatiladi – la’l qip-qizil qimmatbaho tosh; shoir og‘iz shu qadar kichikki, uni hech kim topolmadi, deb mubolag‘a qiladi.
Sinfda faoliyat

Juftliklarda kartochkalar: she’riy san’at nomi (tashxis, talmeh, tazod, ishtiqoq) va uning ta’rifi aralashtirib berilgan – ularni to‘g‘ri juftlang.

Mashq
1
Tashxis nima? Atoyi g‘azalidan misol bayon qiling (iqtibossiz).
2
Talmeh deganda nimani tushunasiz? Beshinchi baytdagi talmeh qaysi rivoyatga ishora?
3
Tazod san’ati Atoyi g‘azalida qaysi so‘zlar orqali yuzaga chiqqan?
4
Nima uchun shoir o‘zini «qul», yorni «shoh» qilib tasvirlaydi? Bu qanday ma’no beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBakteriya va Yer massasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →