Atoyi lirikasi haqida
Darslik Atoyini nozik xayol va kutilmagan mubolag‘ali tasvirlar ustasi deb ataydi. Shoir ma’shuqani «shoh», o‘zini «qul» deb ko‘rsatib, sevgi sadoqatini va tengsizligini birga ifodalaydi. «Jamoling vasfini qildim chamanda» g‘azalida gullar yorning go‘zalligi oldida uyalib qizaradi: bu tashxis, ya’ni jonsiz narsaga inson xislatini berish. Beshinchi baytda talmeh bor: Yusuf va Ya’qub haqidagi rivoyatga ishora qilinadi – akalari Yusufni quduqqa tashlab, otasiga bo‘ri yedi deb aytganlar, Ya’qub o‘g‘li hajrida yig‘lab ko‘zdan ayrilgan. Oltinchi baytda «uzun» va «uzmasmen» so‘zlari bir o‘zakdan, bu ishtiqoq san’ati; «sarvi ozod» va «banda»ning qarshilantirilishi esa tazoddir. «Ey do‘st» radifli g‘azalda tazod ko‘p ishlatilgan, tanosib (mantiqan bog‘liq so‘zlar tizmasi) ham bor. Ba’zi g‘azallarda sufiyona ruh seziladi: jannatni vasldan afzal ko‘rishni shoir «nodonlik» deb biladi.
| San’at | Atoyidan misol |
|---|---|
| tashxis | gullar yor oldida uyalib qizaradi |
| talmeh | Yusuf va Ya’qub rivoyati |
Daraxt ekish kuni uchun nutq yozayotgan o‘quvchi «eski hovli bizni kutyapti» deb yozadi. Hovli jonsiz bo‘lsa ham, unga his berilgani uchun tinglovchilar diqqat bilan eshitadi. Nutq esda qoladi.
Nutq yozuvchilar, sinf sardorlari va qo‘shiq matni mualliflari jonsiz narsaga his berib, tinglovchida kayfiyat uyg‘otadi.
Bugun odamlar jonsiz narsani jonli kabi gapirganini (masalan, «shamol uvillaydi») eshitsangiz, ichingizda sanab qo‘ying.
Juftliklarda kartochkalar: she’riy san’at nomi (tashxis, talmeh, tazod, ishtiqoq) va uning ta’rifi aralashtirib berilgan – ularni to‘g‘ri juftlang.