Darslar 14 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
14
Alisher Navoiy ruboiylari haqida
Darslik: 1-qism, 104–109-betlar
MaqsadRuboiy janrini, Navoiy lirikasining janr xilma-xilligini va darslikdagi ruboiylar mazmunini tushunish.
Yangi so‘zlar
ruboiy · ruba‘i, four-line poem«Xazoyin ul-ma’oniy» · “Treasures of Meanings”, Navoiy’s four divans«Nazm ul-javohir» · “String of Jewels”, hadith retold in versetuyuq · tuyuq, a short poetic form
Tushuntirish
Ruboiy – to‘rt misrali she’r; Navoiy «Xazoyin ul-ma’oniy»da 16 xil she’riy janrni qo‘llagan, mutaxassislar ruboiyni eng barakalilaridan biri deydi. «Xazoyin ul-ma’oniy» to‘rt mustaqil devondan tuzilgani uchun «Chor devon» deb ham ataladi. Lirik merosida g‘azal, qasida, ruboiy, tuyuq, qit’a, muxammas, tarji’band, masnaviy, soqiynoma, muammo kabi janrlar bor. «Nazm ul-javohir»da bir hadis mazmuni ruboiyda talqin qilinadi: otaga ko‘rsatilgan hurmat, albatta, qaytadi, lekin uni qaytaradigan keyingi avlod – bolalaringdir. Boshqa ruboiyda ko‘pchilik chetlangan kishi aslida elning yomoni sanaladi, chunki xulqi hammaga zarar. Yana bir ruboiyda g‘ariblikda kishi shod bo‘lmasligi, oltin qafasdagi gul bulbulga o‘z uyi bo‘lolmasligi haqida aytiladi – bu vatan sog‘inchi mavzusi. «Yaxshi» so‘zi takrori bilan yor portreti chizilgan ruboiy esa ona tilining tasvir imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Namunalar
Misol: «Nazm ul-javohir»dagi ruboiy mazmuni: bugun otangga ko‘rsatgan mehr-u hurmat ertaga sening o‘z farzandlaringdan senga qaytadi – shu bois bu ruboiy avlodlar zanjirini eslatadi.
Misol: gul va bulbul haqidagi ruboiy g‘urbat – yot yurtda yashashning qiyinligini tasvirlaydi: bulbul uchun eng yaxshi manzil uning o‘z gulshani, oltin qafas emas.
Sinfda faoliyat
Har bir o‘quvchi Navoiyning (kitobdagi) bitta ruboiysi mazmunini 2 jumlada o‘z so‘zi bilan aytadi, boshqalar uning qaysi ruboiy ekanini topadi.
Mashq
1
Ruboiy necha misradan iborat? Navoiy «Xazoyin ul-ma’oniy»da nechta she’riy janrdan foydalangan?
To‘rt misradan; 16 xil janrdan.
2
«Xazoyin ul-ma’oniy» nega «Chor devon» deb ataladi?
To‘rt mustaqil devondan tuzilgani uchun.
3
«Nazm ul-javohir»dagi ruboiy qaysi tushunchani she’riy talqin qiladi?
Otaga rioya qilish haqidagi hadis mazmunini: hurmat farzandlar orqali qaytadi.
4
Nega gul va bulbul haqidagi ruboiyni vatan sog‘inchi she’ri deyish mumkin? Izohlang.
Chunki unda g‘ariblikdagi odamning baxtsizligi va oltin qafasning ham o‘z gulshanning o‘rnini bosa olmasligi aytiladi.