☰ Mundarija · Adabiyot

Atoyi va uning g‘azallari

Darslar 9 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
9

Atoyi va uning g‘azallari

Darslik: 1-qism, 58–61-betlar
MaqsadAtoyining hayoti haqidagi ma’lumotlarni va uning g‘azallarining umumiy xususiyatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
g‘azal · ghazal, lyric poem of bayts on lovematla’ · opening bayt of a ghazalmaqta’ · closing bayt of a ghazal, usually with the pen namearuz · aruz, quantitative metre
Tushuntirish

Atoyi XV asrda Balxda tug‘ilgan; hayoti haqida ma’lumotlar kam. Darslikka ko‘ra, u Ahmad Yassaviy nasabiga mansub Ismoil Ota avlodidan bo‘lgan, Samarqand, Buxoro va Balxda yashagan, Mirzo Ulug‘bek saroyida xizmat qilgan. U turkiy va fors tillarida ijod qilgan, taxallusini shayx ota-bobolariga ishora qilib «Ato» deb olgan. Alisher Navoiy «Majolis un-nafois»da uni darveshvash, xushxulq kishi sifatida eslab, she’ri turkiy tilda so‘zlovchilar orasida mashhur bo‘lganini aytgan. G‘azallari asosan aruzning turli bahrlarida, ayniqsa ramalda yozilgan; vazni yengil, misralari qisqa, tili sodda va ravon, shuning uchun ko‘pi xalq qo‘shig‘iga aylangan. Shoir ijodi to‘liq yetib kelmagan: taxminan XVI asrda ko‘chirilgan, 260 g‘azalli devon qo‘lyozmasi Sankt-Peterburgda saqlanadi. Darslikdagi uch g‘azalda go‘zal yorga muhabbat, sadoqat va ayriliq tasvirlanadi.

Namunalar
Misol: darslikdagi birinchi g‘azalda yor suv bo‘yida o‘tirgan pariga o‘xshatiladi, uning nozikligi shunchalikki, go‘yo uni suv bilan yutish mumkin – bu mubolag‘ali tasvir.
Misol: ikkinchi g‘azal oxirida shoir o‘zini yor «sarvi ozodi»ning bandasi, ya’ni quli deb ataydi; u mansab emas, sevgan kishisiga sadoqatni xohlaydi – bu g‘azalning maqta’si.
Sinfda faoliyat

Guruhlarda g‘azaldagi «go‘zallik belgilari» (yuz, qoshlar, soch, qad) ro‘yxatini tuzing va ularga mumtoz she’riyat odatda qanday o‘xshatishlar berishini muhokama qiling.

Mashq
1
Atoyi qayerda va qachon yashagan? Qaysi saroyda xizmat qilgan?
2
Atoyi taxallusi nimani anglatadi va u nega shu taxallusni tanlagan?
3
Uning devoni qo‘lyozmasi nechta g‘azalni o‘z ichiga oladi va qayerda saqlanadi?
4
Nima uchun Atoyi g‘azallari xalq qo‘shig‘iga aylanib ketgan? Sabablarini tushuntiring.