Darslar 12 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 10-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
12
Alisher Navoiy g‘azallari
Darslik: 1-qism, 82–92-betlar
MaqsadNavoiy g‘azallarining («Ko‘zung ne balo qaro bo‘lubtur», «Meni men istagan», «Ey sabo») mazmuni va she’riy san’atlarini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
tardi aks · reversal: the same words repeated in swapped orderiyhom · wordplay with two possible meanings (iyhom)sabo · gentle morning breeze, messenger of loversradif · refrain word repeated after the rhyme
Tushuntirish
«Ko‘zung ne balo qaro bo‘lubtur» g‘azali tardi aks san’atiga qurilgan: birinchi misradagi so‘zlar ikkinchisida o‘rin almashib, yangi ma’no beradi («qaro balo» – balolarning eng og‘iri). «Qaro» so‘zi bir joyda fe’lning buyruq shakli («qara») sifatida ham eshitilishi mumkin – bu iyhom. «Meni men istagan» g‘azali «Badoyi ul-vasat» devonidan; unda oshiq o‘zi istagan kishi uni istamasligini, uni istaganlarning esa unga ko‘ngil bo‘lmasligini aytadi, hur-u pari bazmi ham uni qiziqtirmaydi, uning ko‘ngli faqat yorga mos. So‘z takrori bu g‘azalda ma’noni tovlantiradi. «Ey sabo» g‘azalida oshiq saboga murojaat etib, yorga o‘z holini, yig‘isining shiddatini va yorning bergan va’dasidan qaytganini aytishni topshiradi; yor uchun jon ham jahon ham sadaqa, ammo yorning nigohi boshqalarga qaragani oshiqni ranjitadi. Maqta’da shoir o‘zini hech bir gulshanda tengi yo‘q bulbulga o‘xshatadi. Bu g‘azallar radifli, har birining vazni darslikda ko‘rsatilgan: birinchisi hazaj, oxirgisi ramal bahrida.
Namunalar
Misol: «Meni men istagan» baytida «men», «istamoq», «suhbat» so‘zlari takrorlanadi, ammo takror zerikarli emas: u bir fikrning ikki tomonini – istash va istalmaslikni – yonma-yon qo‘yadi.
Misol: «Ey sabo» g‘azalida shoir kutilgan «fursat»ni «yaxshi» deb shart qo‘yadi: xabar yorga ozor bermaydigan paytda yetkazilishi kerak – bu oshiqning nozik, hurmatli munosabatini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Ikki guruh: biri «Ko‘zung ne balo» g‘azalidagi so‘z o‘rin almashishlarini (tardi aks) daftarga yozadi, ikkinchisi «Ey sabo» dagi saboga topshiriqlarni (4 ta xabar) sanaydi.
Mashq
1
Tardi aks san’atini o‘z so‘zingiz bilan ta’riflang va bu san’at qaysi g‘azalga asos bo‘lganini ayting.
Bir misradagi so‘zlar ikkinchisida o‘rin almashib keladigan san’at; «Ko‘zung ne balo qaro bo‘lubtur» g‘azalida.
2
«Meni men istagan» g‘azali qaysi devonga kiritilgan va uning asosiy fikri nima?
«Badoyi ul-vasat»; hamma hammaga yoqavermaydi, ko‘ngil istagan kishi uni istamaydi, uni istagan esa ko‘ngilga mos kelmaydi.
3
Sabo nima va uning she’riyatdagi vazifasi qanday?
Tong shabadasi; oshiq saboni yorga xabar yetkazuvchi qosid qiladi.
4
Nima uchun «Ey sabo» g‘azalida yor sadoqatsiz bo‘lsa ham oshiq unga e’tiroz bildirganda yumshoq ohangda gapiradi? Matn mazmuniga tayanib izohlang.
Chunki tahdid yoki haqorat yo‘q, faqat erkalik va ranjish bor; shu ohang oshiqning muhabbati chuqurligini ko‘rsatadi.