☰ Mundarija · Texnologiya

O‘quv sayohati va biriktirish usullari

Darslar 24–25 · 2 ta dars · O. A. Qo‘ysinov, O‘. O. Tohirov, D. N. Mamatov, D. F. Aripova. Mehnat ta’limi, 9-sinf: o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. «Delta-Print», Toshkent, 2017. Diqqat: bu o‘quvchilar darsligi emas, o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma («Texnologiya va dizayn», «Servis xizmati» va «Qishloq xo‘jaligi asoslari» yo‘nalishlari bo‘yicha dars ishlanmalari). Kurs «Texnologiya va dizayn» yo‘nalishining dars ishlanmalari mavzulari asosida tuzilgan; «Iroqi» do‘ppi darsi «Servis xizmati» yo‘nalishidan olingan, 25-dars (detallarni biriktirish) esa qo‘llanmaning taqvim-mavzuiy rejasidagi mavzu bo‘yicha yozilgan.
25

Detallarni biriktirish usullari

Qo‘llanma: 4-bet (taqvim-mavzuiy reja, 25–26-darslar)
MaqsadDetallarni biriktirish usullarini (ajraladigan va ajralmaydigan; qo‘zg‘almas, yarim harakatchan va qo‘zg‘aluvchan) bilish va xavfsizlik qoidalarini aytib berish.
Yangi so‘zlar
vint · screwmixparchin · rivetpayvandlash · weldingkavsharlash · soldering
Tushuntirish

Detallarni biriktirish usullari buyumni ajratish mumkin yoki mumkin emasligiga qarab ikki guruhga bo‘linadi. Ajraladigan birikmalar (vint, bolt va gayka, shurup) buzmasdan ajratiladi, ajralmaydigan birikmalar esa (mixparchin, payvandlash, kavsharlash, yelimlash) ajratilganda buziladi. Harakatchanligiga qarab birikma qo‘zg‘almas bo‘lishi mumkin (detallar bir-biriga nisbatan siljimaydi, masalan, mahkam tortilgan bolt), qo‘zg‘aluvchan (qismlar erkin aylanadi yoki siljiydi, masalan, g‘ildirak o‘qi) yoki yarim harakatchan (harakat cheklangan burchak yoki masofa bilan, masalan, ochilishi chegaralangan eshik ilmog‘i). Usulni tanlashda buyumning vazifasi, material turi, yuk, ajratish zarurati va narx hisobga olinadi. Mixparchin bolg‘a va maxsus asbob bilan o‘rnatiladi; payvandlashda detallarning chetlari eritilib, bir-biriga qo‘shilib ketadi; kavsharlashda esa detallarning o‘zi erimaydi — ular orasiga ulardan ancha past haroratda eriydigan kavshar (qalay-qo‘rg‘oshin yoki qalayli qotishma) quyiladi. Yelimlashda yelim turi materialga qarab tanlanadi va xona shamollatiladi, chunki ko‘p yelimlarning bug‘i zararli. Payvandlash va kavsharlash faqat o‘qituvchi yoki malakali usta nazoratida, himoya niqobi, qo‘lqop va shamollatish bilan bajariladi; payvand yoyiga bevosita qarash ko‘zni shikastlaydi, kavsharlagich esa qizib turadi va kuydiradi. Uyda bunday ishlarni yolg‘iz bajarish mumkin emas.

Namunalar
Kitob javonining tokchasi yog‘och shurup bilan mahkamlansa, uni ajratib, tashishga qulay; metall tunuka quti tagi mixparchin bilan biriktirilsa, ajratib bo‘lmaydi.
Qaychi ikki pallasi o‘q (mix) bilan biriktirilgan va ular erkin aylanadi: bu qo‘zg‘aluvchan birikma. Stol oyoqlari bolt bilan tortilgan: bu qo‘zg‘almas birikma.
Sinfda faoliyat

Birikma kartalari: o‘qituvchi rasmlar (bolt, mixparchin, shurup, kavshar, yelim, qaychi o‘qi, eshik ilmog‘i) beradi; guruhlar ularni «ajraladigan/ajralmaydigan» va «qo‘zg‘almas/yarim harakatchan/qo‘zg‘aluvchan» ga ajratib, sababini tushuntiradi. Asboblar faqat rasmda.

Mashq
1
Ajraladigan va ajralmaydigan birikmaga ikkitadan misol keltiring.
2
Qaychining ikki pallasi qanday birikma bilan bog‘langan?
3
Quti burchaklarini 4 ta bolt bilan, har bir burchakka 2 tadan mahkamlash kerak. Jami necha bolt kerak?
4
Nima uchun payvandlashda himoya niqobi kerak va nima uchun uni uyda yolg‘iz bajarmaymiz?