Darslar 1–2 · 2 ta dars · O. A. Qo‘ysinov, O‘. O. Tohirov, D. N. Mamatov, D. F. Aripova. Mehnat ta’limi, 9-sinf: o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. «Delta-Print», Toshkent, 2017. Diqqat: bu o‘quvchilar darsligi emas, o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma («Texnologiya va dizayn», «Servis xizmati» va «Qishloq xo‘jaligi asoslari» yo‘nalishlari bo‘yicha dars ishlanmalari). Kurs «Texnologiya va dizayn» yo‘nalishining dars ishlanmalari mavzulari asosida tuzilgan; «Iroqi» do‘ppi darsi «Servis xizmati» yo‘nalishidan olingan, 25-dars (detallarni biriktirish) esa qo‘llanmaning taqvim-mavzuiy rejasidagi mavzu bo‘yicha yozilgan.
1
Xalq hunarmandlarining eksport va ichki bozor uchun mahsulotlari
Qo‘llanma: 9–11-betlar
MaqsadXalq hunarmandchiligi mahsulotlari va ularning bozordagi o‘rnini tushunish; talab, taklif va eksport tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
hunarmandchilik · folk craft / handicrafttalab · demandtaklif · supply (what sellers offer)eksport · export (selling abroad)
Tushuntirish
Xalq hunarmandchiligi — qo‘l mehnati va avloddan avlodga o‘tgan tajriba bilan buyum yasash san’ati. O‘zbekistonda kulolchilik, kashtachilik, zardo‘zlik, misgarlik, kandakorlik, ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi, pichoqchilik, zargarlik va gilamchilik kabi turlar keng tarqalgan. Hunarmand buyumni yasab bo‘lgach, uni sotishi kerak, shuning uchun bozorni o‘rganadi: xaridorlar nimani va qancha sotib olmoqchi (talab) va bozorda nima va qancha taklif qilinmoqda (taklif). Talabga mos kelmaydigan buyum sotilmay qoladi va ustaxona iqtisodiy qiyinchilikka tushadi. Mahsulot mamlakat ichida (ichki bozor) yoki chet elga (eksport) sotilishi mumkin: ichki bozorda idish-tovoq, kiyim, gilam, mebel va o‘ymakor qutilar, tashqi bozorda esa sayyohlar esdalik qilib oladigan lagan, ko‘za, zardo‘zlik va cholg‘u asboblari ko‘proq so‘raladi. Sotish, bozorni o‘rganish va mahsulotni tanitish ishlari iqtisodda oldi-sotdi va marketing deyiladi.
Namunalar
Kulol sayyohlar katta ko‘zalardan ko‘ra kichik bezakli lagan va piyolalarni ko‘proq olishini payqadi va ko‘proq shunday buyum yasay boshladi: u talabga moslashdi.
Ustaxona yuzta o‘ymakor quticha yasadi, ammo bozorda atigi o‘ntasiga xaridor topildi. Taklif talabdan ancha ko‘p, shuning uchun narx tushadi yoki buyumlar sotilmay qoladi.
Sinfda faoliyat
Bozor so‘rovi: sinfni guruhlarga bo‘ling. Har guruh sinfdoshlari va oila a’zolaridan «Sovg‘a uchun qaysi hunarmandchilik buyumini olardingiz?» deb so‘raydi, javoblarni jadvalga yozadi va eng ko‘p talab qilinadigan uchta buyumni e’lon qiladi.
Mashq
1
Talab va taklif nima? Qisqacha ayting.
Talab — xaridorlar sotib olmoqchi bo‘lgan miqdor, taklif — sotuvchilar bozorga chiqargan miqdor.
2
O‘zbekistondagi to‘rtta xalq hunarmandchiligi turini sanang.
Masalan: kulolchilik, kashtachilik, pichoqchilik, zargarlik.
3
Ustaxona 40 ta quticha yasadi, xaridorlar esa 15 tasini so‘rayapti. Hunarmand nima qilishi kerak?
Qolgan buyumlarni boshqa shahar yoki eksport bozoriga taklif qilish yoki keyingi safar kamroq yasab, boshqa talabdagi buyum ishlab chiqarish.
4
Nima uchun hunarmand yasashdan oldin bozorni o‘rganishi kerak?
Chunki sotilmaydigan buyumga sarflangan mehnat va material behuda ketadi; talabni bilsa, foyda oladi.