☰ Mundarija · Texnologiya

Daromad, foyda va zarar

Darslar 19 · 1 ta dars · O. A. Qo‘ysinov, O‘. O. Tohirov, D. N. Mamatov, D. F. Aripova. Mehnat ta’limi, 9-sinf: o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. «Delta-Print», Toshkent, 2017. Diqqat: bu o‘quvchilar darsligi emas, o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma («Texnologiya va dizayn», «Servis xizmati» va «Qishloq xo‘jaligi asoslari» yo‘nalishlari bo‘yicha dars ishlanmalari). Kurs «Texnologiya va dizayn» yo‘nalishining dars ishlanmalari mavzulari asosida tuzilgan; «Iroqi» do‘ppi darsi «Servis xizmati» yo‘nalishidan olingan, 25-dars (detallarni biriktirish) esa qo‘llanmaning taqvim-mavzuiy rejasidagi mavzu bo‘yicha yozilgan.
19

Daromad turlari, ish haqi, foyda va zarar

Qo‘llanma: 61–64-betlar
MaqsadDaromad turlarini, ish haqi shakllarini, daromad (tushum), foyda va zararni hisoblash qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
daromad (tushum) · revenuechiqim · expensesfoyda · profitzarar · loss
Tushuntirish

Bozor iqtisodiyotida daromad uch guruhga bo‘linadi: mehnatdan daromad (ish haqi va mukofot), tadbirkorlikdan daromad (foyda) va mulkdan daromad (dividend, foiz, ijara haqi). Ish haqi yalpi va sof bo‘ladi: yalpi ish haqidan soliq va boshqa majburiy to‘lovlar chegirilgach, qo‘lga tegadigani sof ish haqidir. Ish haqi miqdoriga mehnatga talab va taklif, mehnat unumdorligi hamda mehnat bozor talabiga mosligi ta’sir qiladi. Pensiya, nafaqa va stipendiya daromadning maxsus turlari bo‘lib, ular ish haqidan tashqari ijtimoiy yordam sifatida beriladi. Ishlab chiqarilgan tovarni sotishdan tushgan pul daromad (tushum) deyiladi: daromad = sotilgan tovar miqdori × tovar narxi. Korxona chiqimlari (xomashyo, ish haqi, energiya, ijara va boshqalar) hisoblanadi; foyda = daromad − chiqim. Agar chiqim daromaddan ko‘p bo‘lsa, korxona zarar ko‘radi: zarar = chiqim − daromad. Hamma korxona foyda olishga intiladi, shuning uchun tovar narxi tannarx ustiga foyda qo‘shilib belgilanadi.

Namunalar
Novvoyxona kuniga 300 ta non 4000 so‘mdan sotadi: daromad 300 × 4000 = 1200000 so‘m. Chiqimi 900000 so‘m bo‘lsa, foyda 1200000 − 900000 = 300000 so‘m.
Ustaxona 50 ta tokcha yasadi (chiqim 2000000 so‘m), lekin 40 tasini 40000 so‘mdan sotdi: daromad 40 × 40000 = 1600000 so‘m. Chiqim daromaddan ko‘p, zarar 2000000 − 1600000 = 400000 so‘m.
Sinfda faoliyat

Mini-do‘kon: guruhlar bitta buyum (masalan, qalamdon) tannarxini taxmin qiladi, narx belgilaydi va 10 ta sotilsa tushum va foydani hisoblaydi; so‘ng 6 ta sotilsa nima bo‘lishini ko‘radi.

Mashq
1
Daromadning uch guruhini ayting.
2
Foyda va zarar qanday hisoblanadi?
3
Novvoy 200 ta nonni 3500 so‘mdan sotdi, chiqimi 560000 so‘m. Foyda necha so‘m?
4
Yalpi va sof ish haqi farqi nimada va nima uchun sof ish haqi kam bo‘ladi?