Daromad turlari, ish haqi, foyda va zarar
Bozor iqtisodiyotida daromad uch guruhga bo‘linadi: mehnatdan daromad (ish haqi va mukofot), tadbirkorlikdan daromad (foyda) va mulkdan daromad (dividend, foiz, ijara haqi). Ish haqi yalpi va sof bo‘ladi: yalpi ish haqidan soliq va boshqa majburiy to‘lovlar chegirilgach, qo‘lga tegadigani sof ish haqidir. Ish haqi miqdoriga mehnatga talab va taklif, mehnat unumdorligi hamda mehnat bozor talabiga mosligi ta’sir qiladi. Pensiya, nafaqa va stipendiya daromadning maxsus turlari bo‘lib, ular ish haqidan tashqari ijtimoiy yordam sifatida beriladi. Ishlab chiqarilgan tovarni sotishdan tushgan pul daromad (tushum) deyiladi: daromad = sotilgan tovar miqdori × tovar narxi. Korxona chiqimlari (xomashyo, ish haqi, energiya, ijara va boshqalar) hisoblanadi; foyda = daromad − chiqim. Agar chiqim daromaddan ko‘p bo‘lsa, korxona zarar ko‘radi: zarar = chiqim − daromad. Hamma korxona foyda olishga intiladi, shuning uchun tovar narxi tannarx ustiga foyda qo‘shilib belgilanadi.
Foyda = 30 × (20 − 12) − 160 = 80 ming so‘m
Zararsizlik nuqtasi: 20 dona (F ÷ (p − v) = 20)
Sinfda «mehnat kuni» o‘yini o‘tkazildi: yordamchi o‘yin pulida mehnat haqi oldi, kichik do‘kon xarajatdan keyin qolganini oldi, o‘yinchoqni ijaraga bergan bola kichik to‘lov oldi. Uch xil daromad turi alohida ko‘rindi.
Buxgalterlar ish haqi va mukofotni hisoblaydi, kichik biznes egalari foydani yozib boradi, mulkni ijaraga beruvchilar to‘lovni hisobga oladi.
O‘yin pulidan foydalanib, uchta xayoliy holatni yozing va har birida daromad qaysi turdan ekanini ayting.
Mini-do‘kon: guruhlar bitta buyum (masalan, qalamdon) tannarxini taxmin qiladi, narx belgilaydi va 10 ta sotilsa tushum va foydani hisoblaydi; so‘ng 6 ta sotilsa nima bo‘lishini ko‘radi.