☰ Mundarija · Texnologiya

Mehnatni ilmiy tashkil etish

Darslar 22 · 1 ta dars · O. A. Qo‘ysinov, O‘. O. Tohirov, D. N. Mamatov, D. F. Aripova. Mehnat ta’limi, 9-sinf: o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. «Delta-Print», Toshkent, 2017. Diqqat: bu o‘quvchilar darsligi emas, o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma («Texnologiya va dizayn», «Servis xizmati» va «Qishloq xo‘jaligi asoslari» yo‘nalishlari bo‘yicha dars ishlanmalari). Kurs «Texnologiya va dizayn» yo‘nalishining dars ishlanmalari mavzulari asosida tuzilgan; «Iroqi» do‘ppi darsi «Servis xizmati» yo‘nalishidan olingan, 25-dars (detallarni biriktirish) esa qo‘llanmaning taqvim-mavzuiy rejasidagi mavzu bo‘yicha yozilgan.
22

Mehnatni ilmiy tashkil etish

Qo‘llanma: 70–73-betlar
MaqsadMehnatni ilmiy tashkil etishning asosiy qismlarini, mehnat me’yori, haq to‘lash shakllari va ergonomika tushunchasini bilish.
Yangi so‘zlar
mehnat me’yori · labour normishbay haq · piece-rate payvaqtbay haq · time-rate payergonomika · ergonomics
Tushuntirish

Mehnatni ilmiy tashkil etish — ishlab chiqarishni oqilona yo‘lga qo‘yishning asosiy qismi: mehnat taqsimoti va kooperatsiya, ish o‘rinlarini uyushtirish, ilg‘or usullarni joriy etish, kadrlar malakasini oshirish, mehnatni me’yorlash va unga haq to‘lash, mehnat sharoitini yaxshilash va intizomni mustahkamlashni o‘z ichiga oladi. Mehnat me’yorlari uch xil: vaqt me’yori (bir buyum yoki operatsiya uchun belgilangan vaqt), ish me’yori (vaqt birligida tayyorlanadigan mahsulot miqdori) va xizmat me’yori (xodim xizmat ko‘rsatishi kerak bo‘lgan uskuna yoki maydon). Haq to‘lashning ikki asosiy shakli bor: ishbay (haq tayyorlangan mahsulot soni va bir dona narxiga qarab hisoblanadi) va vaqtbay (haq malaka darajasi va ishlangan vaqtga bog‘liq; masalan, ta’mirlashda). Mutaxassis va xizmatchilarga oylik lavozim maoshi (oklad) to‘lanadi; tejamkorlik va rejadan ortiq bajarilgan ish uchun mukofot ham beriladi. Brigada usulida har kimning ulushini hisobga olish uchun mehnatda qatnashish koeffitsienti ishlatiladi. Ergonomika — mehnat vositalarini odamga qulay qilish fani: tutqich o‘lchami, asboblar joylashuvi, toza havo, kerakli harorat va yoritish, shovqinning kamligi charchoqni kamaytiradi va unumdorlikni oshiradi.

Namunalar
Tikuvchi bir ko‘ylak uchun 40 daqiqa vaqt me’yoriga ega. 480 daqiqalik ish kunida me’yor bo‘yicha 480 : 40 = 12 ko‘ylak tikishi kerak (ish me’yori).
Ishbay haq: har bir stul uchun 25000 so‘m, usta 8 ta stul yasadi: 8 × 25000 = 200000 so‘m. Vaqtbay haqda esa u ishlagan soatlariga qarab oladi.
Sinfda faoliyat

Ergonomik ish o‘rni: juftlikda o‘z partangiz yoki ustaxona stolini tahlil qiling: stul balandligi, yorug‘lik, asboblar joylashuvi qulaymi? Bir narsani yaxshilash taklifini yozing.

Mashq
1
Mehnat me’yorlarining uch turini ayting.
2
Ishbay va vaqtbay haq to‘lashning farqini tushuntiring.
3
Bir tokcha uchun vaqt me’yori 30 daqiqa. 480 daqiqada necha tokcha tayyorlanadi?
4
Nima uchun ish o‘rnini ergonomik tashkil etish unumdorlikni oshiradi?