☰ Mundarija · Texnologiya

Tabiatni muhofaza qilish

Darslar 23 · 1 ta dars · O. A. Qo‘ysinov, O‘. O. Tohirov, D. N. Mamatov, D. F. Aripova. Mehnat ta’limi, 9-sinf: o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. «Delta-Print», Toshkent, 2017. Diqqat: bu o‘quvchilar darsligi emas, o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma («Texnologiya va dizayn», «Servis xizmati» va «Qishloq xo‘jaligi asoslari» yo‘nalishlari bo‘yicha dars ishlanmalari). Kurs «Texnologiya va dizayn» yo‘nalishining dars ishlanmalari mavzulari asosida tuzilgan; «Iroqi» do‘ppi darsi «Servis xizmati» yo‘nalishidan olingan, 25-dars (detallarni biriktirish) esa qo‘llanmaning taqvim-mavzuiy rejasidagi mavzu bo‘yicha yozilgan.
23

Tabiatni muhofaza qilish va ishlab chiqarish

Qo‘llanma: 73–75-betlar
MaqsadIshlab chiqarishning atrof-muhitga salbiy ta’sirini va uni kamaytirish yo‘llarini, chiqindisiz texnologiyalarni bilish; tabiatni asrash qoidalariga rioya qilish.
Yangi so‘zlar
ekologiya · ecologychiqindi · wastetozalash inshooti · treatment plantchiqindisiz texnologiya · waste-free technology
Tushuntirish

Ishlab chiqarishning har bir tarmog‘i atrof-muhitga ta’sir qiladi. Yoqilg‘i yonganda va sanoat chiqindilarida zararli gazlar atmosferaga chiqadi, tozalanmagan oqova suvlar suv havzalarini ifloslantiradi, chiqindilar tuproqni buzadi, shovqin esa o‘simlik, hayvon va odam salomatligiga zarar yetkazadi. Havoni tozalash uchun gaz tozalagichlar, changni ushlovchi moslamalar va filtrlar qo‘llanadi; suvni tozalash inshootlarida oqova suvlar kimyoviy va biologik usullar bilan zararsizlantiriladi, tindiriladi va qum yoki shag‘al orqali filtrlanadi, suvni aylanma (takroriy) ishlatish esa uni tejaydi. Foydali qazilmalarni qazish yerni buzadi, shuning uchun buzilgan yerlarni tiklash zarur; qishloq xo‘jaligida noto‘g‘ri sug‘orish va o‘g‘itlar yerning sho‘rlanishi, eroziyasi va suvning zaharlanishiga olib kelishi mumkin; Orol dengizining qurishi suv resurslaridan oqilona foydalanmaslik oqibatlariga misol. Xomashyoni kompleks qayta ishlash chiqindini kamaytiradi: yog‘och chiqindisidan karton, yog‘och-tolali va yog‘och-qirindili plitalar tayyorlanadi. Eng ilg‘or yo‘l — chiqindisiz va kam chiqindili texnologiyalar. Har kim o‘z hovlisi, mahallasi va maktabini toza tutishi, chiqindini belgilangan joyga tashlashi, daraxt ekib parvarish qilishi va barg-xazonni yoqmasligi kerak.

Namunalar
Mebel ustaxonasi yog‘och qirindisini tashlamaydi: uni presslab qirindili plita yoki yoqilg‘i briketiga aylantiradi. Chiqindi yangi mahsulotga aylanadi.
Sinf har haftada 4 kg qog‘oz chiqindi yig‘ib topshirsa, 12 haftada 4 × 12 = 48 kg qog‘oz qayta ishlashga ketadi va daraxt kesilishi kamayadi.
Sinfda faoliyat

Maktab ekologik gashti: guruhlarga maktab hovlisida chiqindi qayerga tashlanayotgani, suv va elektr isrofi bor-yo‘qligini kuzatish topshiriladi; xulosa plakat shaklida chiqariladi. Chiqindi yig‘ishda qo‘lqop kiyiladi, o‘tkir va shishali narsalarga tegilmaydi, kattalar yordam beradi.

Mashq
1
Ishlab chiqarishning atrof-muhitga uchta salbiy ta’sirini ayting.
2
Yog‘och chiqindisidan nimalar tayyorlash mumkin?
3
Sinf haftasiga 5 kg qog‘oz yig‘adi. 8 haftada necha kg yig‘iladi?
4
Nima uchun barg-xazonni yoqish emas, tuproqqa ko‘mish yaxshi?