ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Rus tili

Davlat va mamlakat. O‘zbekiston: «что является чем», mantiqiy ega ijro kelishigida

Darslar 1 · 1 ta dars · O. Ya. Vech, M. Yu. Ivantsova, N. T. Yuldasheva; ilmiy muharrir Ye. A. Xamrayeva. Русский язык как иностранный, 9-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan maktablar uchun darslik). Respublika ta’lim markazi, Toshkent, 2022
1

§ 1. Davlat. Mamlakat. O‘zbekiston Respublikasi: ega–kesim munosabati; mantiqiy egani ijro kelishigi bilan ifodalash

Darslik: 6–8-betlar
MaqsadDavlat, mamlakat, respublika so‘zlarini farqlash; ega va kesim munosabatini «что — это что» va «что является / считается чем» modellari bilan ifodalash; majhul gapda harakat bajaruvchisini (mantiqiy egani) ijro kelishigida berish.
Yangi so‘zlar
davlat · государствоmamlakat · странаhisoblanmoq · являться, считатьсяchegaradosh bo‘lmoq · граничить
Tushuntirish

Ega va kesim ikki xil model bilan bog‘lanadi. Birinchi modelda ikkalasi ham bosh kelishikda turadi, orasiga tire qo‘yiladi yoki «это» qo‘shiladi: «Узбекистан — республика», «Ташкент — это столица». Ikkinchi, rasmiyroq modelda «являться», «считаться», «называться» fe’llaridan keyin kesimdagi ot ijro kelishigiga («кем? чем?») o‘tadi: «Ташкент является столицей», «Самарканд считается древним городом». Majhul gapda esa grammatik ega harakatni qabul qiladi, bajaruvchi — mantiqiy ega — ijro kelishigida turadi: «Парламент принял закон» → «Закон принят парламентом»; bunda ko‘pincha qisqa majhul sifatdosh («принят, избран») yoki «-ся» li fe’l («избирается») bo‘ladi. Davlat — hokimiyat va qonunlar tizimi, mamlakat — hudud va uning xalqi, respublika esa rahbarlari saylanadigan davlat shakli.

modelsxemamisol
1ot (bosh kelishik) — ot (bosh kelishik)Фергана — крупный город.
2ot + являться / считаться + ot (vositali kelishik)Фергана является крупным городом.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Til to‘garagida rus tilida gaplashadigan mehmon so‘z ma’nosini so‘raydi. O‘quvchi aniq javob beradi: «Кружка — это посуда для чая». Mehmon tushunib, bosh irg‘aydi.

Kim ishlatadi

Rus tili o‘qituvchilari, tarjimonlar va lug‘at tuzuvchilar ta’rifni «что — это что» modeli bilan beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi uchta narsani rus tilida shu modelda ovoz chiqarib ta’riflang.

Namunalar
Ikki model: «Нукус — столица Каракалпакстана» → «Нукус является столицей Каракалпакстана». «Столица» (bosh kelishik) → «столицей» (ijro kelishigi).
mantiqiy ega: ega kelishigidan (кто?) vositali kelishikka (кем? чем?) o‘tadi
aktivpassiv
Повар приготовил обед.Обед приготовлен поваром.
Река затопила луг.Луг затоплен рекой.
Faol: «Строители возвели мост». Majhul: «Мост возведён строителями». «Строители» bosh kelishikdan («кто?») ijro kelishigiga («кем?») o‘tdi — bu mantiqiy ega.
Sinfda faoliyat

«Rasmiy uslubda ayt». O‘qituvchi «… — это …» modelidagi gapni aytadi, o‘quvchilar uni «является» yoki «считается» bilan qayta aytadi; keyin bitta faol gapni majhul gapga aylantiradi.

Mashq
1
«Считаться» bilan qayta yozing: «Навруз — весенний праздник».
2
Qavs ichidagi so‘zni kerakli shaklga qo‘ying: «Хиву называют (музей под открытым небом)».
3
Faol gapni majhulga aylantiring: «Жители города посадили деревья».
4
Nima uchun «Ташкент является столицей» gapida «столица» emas, «столицей» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQaysi g‘oya bilan boshlaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →