§ 1. Davlat. Mamlakat. O‘zbekiston Respublikasi: ega–kesim munosabati; mantiqiy egani ijro kelishigi bilan ifodalash
Ega va kesim ikki xil model bilan bog‘lanadi. Birinchi modelda ikkalasi ham bosh kelishikda turadi, orasiga tire qo‘yiladi yoki «это» qo‘shiladi: «Узбекистан — республика», «Ташкент — это столица». Ikkinchi, rasmiyroq modelda «являться», «считаться», «называться» fe’llaridan keyin kesimdagi ot ijro kelishigiga («кем? чем?») o‘tadi: «Ташкент является столицей», «Самарканд считается древним городом». Majhul gapda esa grammatik ega harakatni qabul qiladi, bajaruvchi — mantiqiy ega — ijro kelishigida turadi: «Парламент принял закон» → «Закон принят парламентом»; bunda ko‘pincha qisqa majhul sifatdosh («принят, избран») yoki «-ся» li fe’l («избирается») bo‘ladi. Davlat — hokimiyat va qonunlar tizimi, mamlakat — hudud va uning xalqi, respublika esa rahbarlari saylanadigan davlat shakli.
| model | sxema | misol |
|---|---|---|
| 1 | ot (bosh kelishik) — ot (bosh kelishik) | Фергана — крупный город. |
| 2 | ot + являться / считаться + ot (vositali kelishik) | Фергана является крупным городом. |
Til to‘garagida rus tilida gaplashadigan mehmon so‘z ma’nosini so‘raydi. O‘quvchi aniq javob beradi: «Кружка — это посуда для чая». Mehmon tushunib, bosh irg‘aydi.
Rus tili o‘qituvchilari, tarjimonlar va lug‘at tuzuvchilar ta’rifni «что — это что» modeli bilan beradi.
Atrofingizdagi uchta narsani rus tilida shu modelda ovoz chiqarib ta’riflang.
| aktiv | passiv |
|---|---|
| Повар приготовил обед. | Обед приготовлен поваром. |
| Река затопила луг. | Луг затоплен рекой. |
«Rasmiy uslubda ayt». O‘qituvchi «… — это …» modelidagi gapni aytadi, o‘quvchilar uni «является» yoki «считается» bilan qayta aytadi; keyin bitta faol gapni majhul gapga aylantiradi.