§ 15. Yosh ixtirochilar: buyruq mayli
Buyruq mayli buyruq, iltimos, maslahat, taqiq bildiradi. 2-shaxs shakli hozirgi/oddiy kelasi zamon 3-shaxs ko‘plik asosidan yasaladi: asos unli bilan tugasa — «-й» («читают → читай»); undosh bilan tugab, urg‘u oxirda yoki undoshlar yig‘indisi bo‘lsa — «-и» («говорят → говори», «помнят → помни»); urg‘u asosda va bitta undosh bo‘lsa — «-ь» («встанут → встань»). Ko‘plik va hurmat uchun «-те» qo‘shiladi: «читайте, говорите, встаньте». Birgalikdagi harakat: «давайте проверим», «пойдёмте»; 3-shaxs: «пусть каждый попробует». Taqiq odatda tugallanmagan turdagi («несовершенный вид») fe’l bilan: «Не открывай!». Istisnolar: «есть → ешь», «пить → пей», «дать → дай».
| infinitiv | 3-shaxs ko‘plik | birlik | ko‘plik / hurmat |
|---|---|---|---|
| рисовать | рисуют | рисуй | рисуйте |
| смотреть | смотрят | смотри | смотрите |
| резать | режут | режь | режьте |
| ответить | ответят | ответь | ответьте |
Rus tili darsida ustoz tez gapirganda siz yumshoq iltimos qilasiz: «Говорите медленнее, пожалуйста». Buyruq shakli «пожалуйста» bilan xushmuomala eshitiladi.
Rus tilida ko‘rsatma beradigan yo‘riqchilar, o‘qituvchilar va xizmat xodimlari buyruq shaklini iltimos va maslahat uchun ishlatadi.
Rus tilida ikki xushmuomala iltimos ayting: biri birovga, biri o‘zingizga.
«Ixtirochiga topshiriq». Bir o‘quvchi «ixtirochi» rolida, boshqasi unga buyruq beradi: «Нарисуй…», «Принеси…» (xavfsiz, maktab buyumlari bilan).