☰ Mundarija · Rus tili

Yosh ixtirochilar: buyruq mayli

Darslar 15 · 1 ta dars · O. Ya. Vech, M. Yu. Ivantsova, N. T. Yuldasheva; ilmiy muharrir Ye. A. Xamrayeva. Русский язык как иностранный, 9-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan maktablar uchun darslik). Respublika ta’lim markazi, Toshkent, 2022
15

§ 15. Yosh ixtirochilar: buyruq mayli

Darslik: 52–54-betlar
MaqsadBuyruq mayli shakllarini (ty/siz, ko‘plik, birgalikdagi harakat, 3-shaxs) yasash; ularni iltimos, maslahat, taqiqda ishlatish.
Yangi so‘zlar
buyruq mayli · повелительное наклонениеiltimos · просьбаtaqiq · запретixtirochi · изобретатель
Tushuntirish

Buyruq mayli buyruq, iltimos, maslahat, taqiq bildiradi. 2-shaxs shakli hozirgi/oddiy kelasi zamon 3-shaxs ko‘plik asosidan yasaladi: asos unli bilan tugasa — «-й» («читают → читай»); undosh bilan tugab, urg‘u oxirda yoki undoshlar yig‘indisi bo‘lsa — «-и» («говорят → говори», «помнят → помни»); urg‘u asosda va bitta undosh bo‘lsa — «-ь» («встанут → встань»). Ko‘plik va hurmat uchun «-те» qo‘shiladi: «читайте, говорите, встаньте». Birgalikdagi harakat: «давайте проверим», «пойдёмте»; 3-shaxs: «пусть каждый попробует». Taqiq odatda tugallanmagan turdagi («несовершенный вид») fe’l bilan: «Не открывай!». Istisnolar: «есть → ешь», «пить → пей», «дать → дай».

Namunalar
«Юный изобретатель получает совет»: «Собери модель из бумаги, проверь её и запиши результат. Не включай приборы без взрослых!»
Ko‘plik va hurmat: «Расскажите о вашем проекте». Birgalikdagi: «Давайте обсудим идею». Uchinchi shaxs: «Пусть изобретатель покажет модель».
Sinfda faoliyat

«Ixtirochiga topshiriq». Bir o‘quvchi «ixtirochi» rolida, boshqasi unga buyruq beradi: «Нарисуй…», «Принеси…» (xavfsiz, maktab buyumlari bilan).

Mashq
1
2-shaxs buyruq shaklini yasang: «читать, писать, говорить, встать».
2
Ko‘plik shaklida yozing: «Принеси бумагу», «Помоги другу».
3
Taqiq tuzing («не» + tugallanmagan tur): «открывать окно, трогать провода».
4
Nima uchun «Не открой» emas, «Не открывай» deyiladi?