6
§ 6. Tabiat va inson: murakkab va tarkibiy sanoq sonlarning turlanishi; gradatsiya
Darslik: 22–25-betlar
MaqsadMurakkab va tarkibiy sanoq sonlarni kelishiklarda to‘g‘ri turlash; gradatsiya (kuchayish yoki susayish) nutq usulini tanish.
Yangi so‘zlar
son · числительноеturlanish · склонениеgradatsiya · градацияtarkibiy son · составное числительное
Tushuntirish
Murakkab sonlarda («пятьдесят, шестьдесят, двести, пятьсот») ikkala qism turlanadi: «пятьдесят — пятидесяти — пятьюдесятью — о пятидесяти», «двести — двухсот — двумстам — двумястами». «Сорок, девяносто, сто» faqat ikki shaklga ega: «сорок — сорока», «девяносто — девяноста», «сто — ста». Tarkibiy sonlarda barcha so‘zlar turlanadi: «о двадцати пяти учениках», «с тремястами сорока книгами». Tarkibiy tartib sonlarda faqat oxirgi so‘z turlanadi: «в две тысячи двадцать пятом году». Gradatsiya — mazmuni asta-sekin kuchayuvchi yoki susayuvchi so‘zlar qatori: «Ветер усилился, окреп, превратился в ураган».
Namunalar
«Мы прошли около восьмидесяти километров». «Восемьдесят» — murakkab son, qaratqich kelishigi: «восьмидесяти» (ikkala qism o‘zgargan).
«Мы работали с двумястами добровольцами» («двести» — ijro kelishigi: «двумястами»). Gradatsiya: «Огонь горел, тлел, угасал» — susayuvchi.
Sinfda faoliyat
«Sonni turla». Karta bo‘yicha o‘quvchi son aytadi, sinfdan biri so‘ralgan kelishikda shaklni topadi.
Mashq
1
Qaratqich kelishigida yozing: 50, 300, 90.
пятидесяти; трёхсот; девяноста
2
Ijro kelishigida yozing: 25 (sonli ibora «с … учениками»), 500.
с двадцатью пятью учениками; с пятьюстами
3
Yilni so‘z bilan yozing: «Университет основан в (1920) году».
в тысяча девятьсот двадцатом году
4
Qaysi qator gradatsiya: «стол, стул, шкаф» yoki «тихо, громче, оглушительно»? Nima uchun?
Ikkinchisi: so‘zlar kuchayish tartibida joylashgan; birinchisi oddiy sanash.