5
§ 5. Umumlashtirish va nazorat darslari (1)
Darslik: 20–21-betlar
Maqsad1–4-darslarda o‘rganilgan mavzularni takrorlash: ijro kelishigidagi mantiqiy ega va to‘rt turdagi bog‘lovchili qo‘shma gaplar.
Yangi so‘zlar
mantiqiy ega · логический субъектbog‘lovchi · союзzidlov · противопоставлениеayiruv · разделение
Tushuntirish
Mantiqiy ega — majhul konstruksiyada harakatni bajaruvchi; u ijro kelishigida turadi: «Дом построен рабочими». Qo‘shma gapning qismlari teng bog‘lovchilar bilan bog‘lanadi: bog‘lovchi («и, да, также, тоже»), zidlov («а, но, однако») va ayiruv («или, либо, то…, то…»). Ularning oldidan, odatda, vergul qo‘yiladi; umumiy ikkinchi darajali bo‘lak yoki uyushiq bo‘laklar bo‘lsa — qo‘yilmaydi. Takrorlashda birinchi navbatda bog‘lovchi turini aniqlang, so‘ng tinish belgisini tekshiring. Nazorat ishi ko‘pincha gap tuzish, bo‘sh joyni to‘ldirish va qisqa matn yozishdan iborat bo‘ladi.
Namunalar
Barcha tur birga: «Школа построена рабочими, и вокруг неё посадили сад, а рядом открыли библиотеку».
Tahlil: «Мы выберем экскурсию или проект». Bu yerda «или» uyushiq bo‘laklarni bog‘laydi, shuning uchun vergul yo‘q.
Sinfda faoliyat
«Xato izla». O‘qituvchi tinish belgilari xato qo‘yilgan 5 ta gap yozadi; guruhlar xatolarni topib tuzatadi.
Mashq
1
Bog‘lovchi turini aniqlang: «Он старался, но результат был скромным».
«противительный» (zidlov)
2
Majhul gapga aylantiring: «Студенты написали проект».
Проект написан студентами.
3
Gapni to‘ldiring: «… светило солнце, … шёл снег».
То светило солнце, то шёл снег.
4
Nima uchun «Мы дома сидели и читали» gapida vergul yo‘q?
Chunki «сидели» va «читали» — bitta ega «мы»ga tegishli uyushiq kesimlar, qo‘shma gap emas.