§ 5. Umumlashtirish va nazorat darslari (1)
Mantiqiy ega — majhul konstruksiyada harakatni bajaruvchi; u ijro kelishigida turadi: «Дом построен рабочими». Qo‘shma gapning qismlari teng bog‘lovchilar bilan bog‘lanadi: bog‘lovchi («и, да, также, тоже»), zidlov («а, но, однако») va ayiruv («или, либо, то…, то…»). Ularning oldidan, odatda, vergul qo‘yiladi; umumiy ikkinchi darajali bo‘lak yoki uyushiq bo‘laklar bo‘lsa — qo‘yilmaydi. Takrorlashda birinchi navbatda bog‘lovchi turini aniqlang, so‘ng tinish belgisini tekshiring. Nazorat ishi ko‘pincha gap tuzish, bo‘sh joyni to‘ldirish va qisqa matn yozishdan iborat bo‘ladi.
Rus tilidagi qisqa hikoyani o‘qiyotgan o‘quvchi «Она хотела ответить, но не успела» gapida «но» kutilgan natija bo‘lmaganini ko‘rsatayotganini sezadi. Bog‘lovchi tufayli sabab va natija ravshan.
Rus tilida ish yuritadigan kotiblar, tarjimonlar va jurnalistlar murakkab gapni bog‘lovchi turlariga qarab tuzadi.
Bugun qila olmagan bir ishingiz haqida rus tilida «но» bilan bir gap ayting.
| guruh | ittifoqlar | ma’no |
|---|---|---|
| biriktiruvchi | и, да, тоже, также | ketma-ketlik, qo‘shish |
| zidlov | а, но, однако | qarama-qarshilik |
| ayiruvchi | или, либо, то…, то… | tanlov, almashinish |
«Xato izla». O‘qituvchi tinish belgilari xato qo‘yilgan 5 ta gap yozadi; guruhlar xatolarni topib tuzatadi.