ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Uglerod guruhi. Uglerod

Darslar 8–9 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
9

Uglerodning fizik va kimyoviy xossalari

Darslik: 47–49-betlar
MaqsadUglerodning fizik va kimyoviy xossalarini, adsorbsiya hodisasini va qaytaruvchilik xossasini bilish; reaksiya tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
adsorbsiya · adsorptionfaollashtirilgan ko‘mir · activated carbonqaytaruvchi · reducing agentkarbid · carbide
Tushuntirish

Uglerod hidsiz, ta’msiz, qiyin suyuqlanuvchi va suvda erimaydigan qattiq modda; olmosning suyuqlanish harorati taxminan 3550 °C. Pista ko‘mir va boshqa ko‘mirlar adsorbsiya xossasiga ega: ular yuzasiga gaz va erigan moddalarni yutadi; yuzasi bug‘ bilan kuchaytirilgan faollashtirilgan ko‘mir protivogaz, suv va moyni tozalashda ishlatiladi, protivogazni N.D.Zelinskiy yaratgan. Oddiy haroratda uglerod kam faol, qizdirilganda esa kislorod bilan yonadi: C + O₂ → CO₂ (kislorod kam bo‘lsa 2C + O₂ → 2CO), oltingugurt bilan CS₂ hosil qiladi: C + 2S → CS₂. Metallar bilan karbidlar beradi: Ca + 2C → CaC₂; CaC₂ + 2H₂O → Ca(OH)₂ + C₂H₂ (asetilen), Al₄C₃ + 12HCl → 4AlCl₃ + 3CH₄. Uglerod kuchli qaytaruvchi: 2CuO + C → 2Cu + CO₂↑, 2Fe₂O₃ + 3C → 4Fe + 3CO₂↑. O‘zbekistonda ko‘mir (qo‘ng‘ir ko‘mir va toshko‘mir) Angren, Sharg‘un va Boysun konlaridan qazib olinadi. Ko‘mir yoqilganda hosil bo‘ladigan is gazi CO o‘ta zaharli, shuning uchun yopiq xonada ko‘mir yoqib o‘tirish mumkin emas.

ReaksiyaShart
C + O₂ → CO₂kislorod mo‘l, t°
2C + O₂ → 2COkislorod kam, t°
2CuO + C → 2Cu + CO₂↑qizdirish
C + H₂O → CO + H₂~1000 °C
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtomobil shinalari qora, chunki kauchukka katta ulushda qurum (uglerod kukuni) aralashtiriladi. U shinani mustahkam va yeyilishga chidamli qiladi.

Kim ishlatadi

Shina ishlab chiqaruvchilar kauchukka uglerod qo‘shib mustahkamlaydi, bosma sanoati xodimlari uglerodli qora siyohdan foydalanadi, metallurglar rudani uglerod bilan qaytaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘konda yoki uyda suv filtri, niqob yoki akvarium filtri qadog‘ida «faollashtirilgan ko‘mir» degan so‘zlarni qidiring. Faqat yorliqni o‘qing.

Namunalar
2CuO + Ct°→2Cu + CO2↑
160 g CuO (M = 80 g/mol, 2 mol) ni 2CuO + C → 2Cu + CO₂ tenglamasi bo‘yicha qaytarish uchun 1 mol, ya’ni 12 g uglerod kerak va 128 g mis hosil bo‘ladi.
Yonish: 24 g uglerod (2 mol) to‘liq yonsa, C + O₂ → CO₂ bo‘yicha 2 mol CO₂ hosil bo‘ladi, ya’ni 2 · 44 = 88 g.
Sinfda faoliyat

Kuzatish (faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi): rangli suv va faollashtirilgan ko‘mir tabletkasi (yoki filtr) bilan adsorbsiyani namoyish qiladi. O‘quvchilar rang o‘zgarishini kuzatib, nima uchun ko‘mir yuzasi katta bo‘lganda yaxshiroq yutishini muhokama qiladi. Uyda ko‘mir yoqish yoki gaz bilan tajriba o‘tkazish taqiqlanadi.

Mashq
1
Adsorbsiya nima?
2
24 g uglerod to‘liq yonganda necha mol CO₂ hosil bo‘ladi? (M(C) = 12 g/mol)
3
Ca + C va Al + C reaksiyalarida hosil bo‘ladigan karbidlar formulalarini yozing.
4
Nima uchun uglerod metallarni oksidlaridan ajratib olishda ishlatiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi partiya tekshiruviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →