Kimyoviy reaksiyalarning ishlab chiqarishdagi ahamiyati
Har bir kimyoviy ishlab chiqarish asosida bir qator reaksiyalar yotadi, texnologiyaning vazifasi esa ularni eng foydali sharoitda o‘tkazishdir. Reaksiya tezligi harorat ko‘tarilishi bilan ortadi: har 10 °C ga qizdirilganda tezlik γ marta ortadi (γ — harorat koeffitsiyenti), masalan γ = 2 da 20 °C dan 60 °C ga o‘tganda tezlik 2⁴ = 16 marta ortadi. Reagentlar konsentratsiyasi ortsa tezlik ham ortadi: 2NO + O₂ → 2NO₂ da O₂ konsentratsiyasi 2 marta oshsa tezlik 2 marta, NO niki 2 marta oshsa 2² = 4 marta ortadi. Katalizator reaksiyani tezlatadi, o‘zi sarflanmaydi. Qaytar reaksiyalarda kimyoviy muvozanat o‘rnatiladi; uni siljitish uchun sharoit o‘zgartiriladi: masalan, N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ + Q reaksiyasida bosimni oshirish (4 hajmdan 2 hajm hosil bo‘ladi) va ammiakni ajratib olish unumni oshiradi, past harorat unumni oshiradi, lekin tezlikni kamaytiradi, shuning uchun katalizator (Fe) bilan taxminan 400–500 °C va yuqori bosim tanlanadi. Sulfat kislota ishlab chiqarishda 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ katalizator (V₂O₅) ishtirokida boradi; nitrat kislota uchun ammiak Pt katalizatorda oksidlanadi: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O. Amaliy unum nazariy unumga nisbati: η = m(amaliy)/m(nazariy) · 100 %. O‘zbekiston olimlari va korxonalari mineral o‘g‘itlar, dori moddalari va polimerlar sohasida ishlaydi.
Jadval tuzing: «Jarayon» (NH₃ sintezi, SO₂ → SO₃, NH₃ oksidlanishi), «Katalizator», «Harorat va bosim sharti», «Nima uchun shunday?». Ishlab chiqarish reaksiyalarini maktabda o‘tkazib bo‘lmaydi; ular katta bosim, yuqori harorat va zaharli gazlar bilan bog‘liq, ko‘rgazma video va sxemalarni o‘qituvchi bilan ko‘ring.