☰ Mundarija · Kimyo

Kimyo sanoatining istiqbollari

Darslar 41 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
41

Kimyoviy ishlab chiqarish istiqbollari

Darslik: 177–179-betlar
MaqsadKimyo va kimyo sanoatining rivojlanish yo‘nalishlarini (yangi materiallar, qishloq xo‘jaligi, tibbiyot, kompleks qayta ishlash, chiqindisiz texnologiya) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
polimer · polymerkompozit · compositemineral o‘g‘it · mineral fertiliserchiqindisiz texnologiya · waste-free technology
Tushuntirish

Zamonaviy sanoat yuqori mustahkamlik, issiqqa va agressiv muhitga chidamlilik kabi xossalarga ega materiallarni talab qiladi, tabiiy materiallar esa bu talabni to‘liq qondirmaydi. Kimyo sanoati bunday yangi materiallarni yaratadi: polimerlar (plastmassalar, sintetik tolalar, sintetik kauchuklar), keramika, kompozitlar (asos va to‘ldirgichdan iborat material), bo‘yoqlar va sintetik yuvish vositalari. Qishloq xo‘jaligida kimyo mineral o‘g‘itlar, o‘simliklarni himoya vositalari, tuproqni yaxshilash va suvni tozalash orqali hosildorlikni oshiradi; tibbiyotda yangi dorilar, tibbiy anjomlar va tahlil usullarini beradi. Tabiiy resurslar (ruda, neft, gaz, ko‘mir) tugaydigan bo‘lgani uchun xomashyoni kompleks qayta ishlash kerak: masalan, vodorod sulfid ko‘p bo‘lgan tabiiy gazdan yoqilg‘i bilan birga oltingugurt ham olinadi va zaharli SO₂ havoga tushmaydi. Chiqindisiz texnologiyada bir ishlab chiqarish chiqindisi boshqasining xomashyosiga aylanadi (masalan, elektr stansiya shlakidan qurilish g‘ishti). Kimyo mutaxassisi bugun yangi mahsulot bilan birga xavfsizlik va atrof-muhitni ham o‘ylashi kerak.

Namunalar
NH₄NO₃ (M = 80) da azot ulushi 28/80 = 0,35, ya’ni 35 %; 400 kg o‘g‘itda 140 kg azot bor.
Gazdan oltingugurt olish: 2H₂S + O₂ → 2S + 2H₂O. 340 g H₂S (10 mol) dan 10 mol S, ya’ni 320 g S olinadi.
Sinfda faoliyat

Uydagi 10 ta buyumning (idish, qadoq, kiyim, o‘yinchoq…) qaysi materialdan (metall, shisha, polimer, keramika, kompozit) tayyorlanganini yozing va nima uchun shu material tanlanganini izohlang. Plastmassa chiqindisini yoqmang va suvga tashlamang: ajratib, qayta ishlashga topshiring.

Mashq
1
Kompozit material nimadan iborat? Bitta ishlatilish sohasini ayting.
2
800 kg NH₄NO₃ o‘g‘itida necha kg azot bor? (M(NH₄NO₃) = 80, A(N) = 14)
3
680 g H₂S dan 2H₂S + O₂ → 2S + 2H₂O bo‘yicha necha gramm S olinadi? (M(H₂S) = 34, A(S) = 32)
4
Nima uchun chiqindisiz texnologiya iqtisodiy va ekologik jihatdan foydali?