ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Kremniy va uning birikmalari

Darslar 13–14 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
13

Kremniy. Davriy sistemadagi o‘rni va atom tuzilishi

Darslik: 61–62-betlar
MaqsadKremniyning davriy sistemadagi o‘rni, atom tuzilishi, tabiatda uchrashi, olinishi va ishlatilishini bilish; uglerod bilan solishtirish.
Yangi so‘zlar
kremniy · siliconkvars · quartzyarimo‘tkazgich · semiconductorqaytarish · reduction
Tushuntirish

Kremniy Si — 3-davr, IV guruh bosh guruhchasi elementi, tartib raqami 14, atomining elektron formulasi 1s²2s²2p⁶3s²3p², tashqi pog‘onada 4 ta elektron bor, p-elementlar oilasiga kiradi. Birikmalarida u IV valentli; oksidlanish darajalari –4 (Mg₂Si, SiH₄) va +4 (SiO₂). Uglerod bilan tashqi pog‘ona tuzilishi o‘xshash, lekin kremniy atomining radiusi katta va tashqi elektronlar yadrodan uzoqroq, shuning uchun metallmaslik xossalari uglerodnikidan kuchsizroq. Si–H bog‘i deyarli qutbsiz, shu sabab SiH₄ kislota ham, asos ham xossasini ko‘rsatmaydi. Kremniy Yer qobig‘ida kisloroddan keyin ikkinchi o‘rinda (massa ulushi taxminan 27,6 %) va faqat birikmalar holida uchraydi: kvars va qum SiO₂, gil, dala shpati, granit. Uni oksididan qaytarib olinadi: SiO₂ + 2Mg → 2MgO + Si va SiO₂ + 2C → Si + 2CO (1500–1750 °C). Kremniy po‘latga qo‘shilib uning magnit va kislotabardoshlik xossalarini yaxshilaydi, toza kristall kremniy esa yarimo‘tkazgich sifatida elektron sxemalarda va quyosh batareyalarida ishlatiladi.

1s22s22p63s23p2Si
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefon chipida milliardlab mayda o‘chirgich bor va ular kremniydan yasaladi. Kremniy kvarts qumidan olinib, juda yuqori tozalikkacha tozalanadi, chunki oz miqdordagi aralashma ham chip ishlashini buzadi.

Kim ishlatadi

Chip muhandislari kremniy plastinalarida sxemalar yaratadi, quyosh batareyalari ishlab chiqaruvchilar kremniydan panel yasaydi, shisha ustalari kvarts qumidan shisha pishiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir chimdim toza daryo yoki qurilish qumini oq qog‘ozga sochib, lupa yoki telefon zumi bilan donachalarga qarang: ko‘pchiligi shaffof kvarts SiO₂ bo‘ladi.

Namunalar
SiO2 + 2Mgt°→2MgO + Si
SiO₂ + 2Mg → 2MgO + Si: 120 g SiO₂ (M = 60 g/mol, 2 mol) dan 2 mol Si, ya’ni 2 · 28 = 56 g kremniy olinadi.
05010015077117CSiAtom radiusi, pm
Uglerod va kremniy: ikkalasida ns²np², ikkalasi +4 va –4 darajalarni beradi; farq: uglerod — 2-davr, kichik radius, kuchliroq metallmas; kremniy — 3-davr, katta radius, kuchsizroq metallmas.
Sinfda faoliyat

Jadval «C va Si»: daftarda ikki ustunli jadval chizing va unga davr, elektron formula, oksid (CO₂ va SiO₂), hidrid (CH₄ va SiH₄), agregat holat, ishlatilishi qatorlarini yozing. Qatorlarni o‘z so‘zlaringiz bilan to‘ldirib, sinfdoshingiz bilan solishtiring. Faqat daftar va qalam kerak.

Mashq
1
Kremniyning elektron formulasini yozing va davri hamda guruhini ayting.
2
Kremniy tabiatda nega faqat birikmalar holida uchraydi?
3
120 g SiO₂ dan magniy yordamida necha gramm kremniy olinadi? (M(SiO₂) = 60, A(Si) = 28)
4
Nima uchun SiH₄ kislota xossasini ko‘rsatmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRang sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →