ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Davriy qonunning ahamiyati

Darslar 43 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
43

Davriy qonun va davriy sistemaning ahamiyati

Darslik: 185–188-betlar
MaqsadDavriy qonun va davriy sistemaning ahamiyatini, element xossalarining davr va guruhlarda o‘zgarish qonuniyatlarini bilish va ulardan foydalanib elementni tavsiflash.
Yangi so‘zlar
davriy qonun · periodic lawyadro zaryadi · nuclear chargeelektromanfiylik · electronegativityatom radiusi · atomic radius
Tushuntirish

1869-yilda D.I. Mendeleyev davriy qonunni ta’rifladi: elementlarning xossalari ularning atom massasiga davriy bog‘liq (hozirgi ta’rifda — yadro zaryadiga, ya’ni tartib raqamiga). O‘shanda 63 ta element ma’lum edi, hozir 118 ta; Mendeleyev hali kashf qilinmagan elementlar (galliy, skandiy, germaniy) uchun jadvalda bo‘sh joy qoldirib, ularning xossalarini oldindan aytgan. Element xossalari sistemada qonuniyat bilan o‘zgaradi: bosh guruhlarda yuqoridan pastga atom radiusi, metallik va qaytaruvchilik kuchayadi, elektromanfiylik kamayadi; davrda chapdan o‘ngga atom radiusi kamayadi, metallik va qaytaruvchilik susayadi, metallmaslik, oksidlovchilik va elektromanfiylik ortadi. Bosh guruhda tashqi qavatdagi elektronlar soni guruh raqamiga teng, shuning uchun yuqori oksidlanish darajasi guruh raqamiga teng; metallmasning quyi oksidlanish darajasi esa guruh raqami − 8 (masalan, oltingugurt: +6 va −2). Davr bo‘ylab oksidlar asosliydan amfoter orqali kislotaliga, gidroksidlar asosdan kislotaga o‘tadi. Shu qonuniyatlarga tayanib, elementning o‘rni (davr, guruh) elektron konfiguratsiyasidan topiladi va uning birikmalari formulasi hamda xossalari oldindan aytiladi.

3-davr elementlari
GuruhYuqori oksidXarakterH-birikma
I · NaNa₂Oasosli–
II · MgMgOasosli–
III · AlAl₂O₃amfoter–
IV · SiSiO₂kislotaliSiH₄
V · PP₂O₅kislotaliPH₃
VI · SSO₃kislotaliH₂S
VII · ClCl₂O₇kislotaliHCl
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

1800-yillarda davriy jadvalda bo‘sh kataklar bor edi. Olimlar o‘sha kataklardagi hali topilmagan elementlarning xossalarini oldindan yozishdi va keyinchalik topilgan elementlar shu xossalarga mos keldi. Shu mantiq bugun ham yangi material tanlashda ishlaydi.

Kim ishlatadi

Materialshunoslar yangi qotishma va batareya moddalarini jadvaldagi qonuniyat bo‘yicha qidiradi, kimyogarlar yangi moddaning xossasini taxmin qiladi, o‘qituvchilar elementlarni tizimli o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Jadvaldan kam tanish bitta elementni tanlab, qo‘shni elementlariga qarab uning metall yoki metallmasligini va faolligini taxmin qiling, so‘ng kitobdan tekshiring.

Namunalar
3s23p4S
Tashqi qavati 3s² 3p⁴: 3-davr, VI A guruh, ya’ni oltingugurt. Yuqori oksidi SO₃ (+6), vodorodli birikmasi H₂S (−2).
Yuqori oksidi EO₂ bo‘lgan elementning vodorodli birikmasi EH₄ tarkibida 25 % vodorod bor: 4 : (A + 4) = 0,25, bundan A + 4 = 16 va A = 12 — uglerod (CO₂, CH₄).
Sinfda faoliyat

Davriy jadvaldan III davr elementlari (Na dan Cl gacha) uchun jadval tuzing: tartib raqami, tashqi elektronlar soni, yuqori oksidi formulasi, oksid xarakteri (asosli, amfoter, kislotali). Qonuniyatni chiziq yoki o‘q bilan ko‘rsating.

Mashq
1
Z = 16 elementning elektron konfiguratsiyasini yozing va davr hamda guruhini ayting.
2
⁴⁰Ca atomida nechta neytron bor? (Z = 20)
3
Nima uchun Li dan Cs ga o‘tganda ishqoriy metallarning qaytaruvchiligi ortadi?
4
Xlorning tabiiy izotoplari ³⁵Cl (75 %) va ³⁷Cl (25 %). O‘rtacha nisbiy atom massasini hisoblang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHisob-kitob va yozuvlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →