Davriy qonun va davriy sistemaning ahamiyati
1869-yilda D.I. Mendeleyev davriy qonunni ta’rifladi: elementlarning xossalari ularning atom massasiga davriy bog‘liq (hozirgi ta’rifda — yadro zaryadiga, ya’ni tartib raqamiga). O‘shanda 63 ta element ma’lum edi, hozir 118 ta; Mendeleyev hali kashf qilinmagan elementlar (galliy, skandiy, germaniy) uchun jadvalda bo‘sh joy qoldirib, ularning xossalarini oldindan aytgan. Element xossalari sistemada qonuniyat bilan o‘zgaradi: bosh guruhlarda yuqoridan pastga atom radiusi, metallik va qaytaruvchilik kuchayadi, elektromanfiylik kamayadi; davrda chapdan o‘ngga atom radiusi kamayadi, metallik va qaytaruvchilik susayadi, metallmaslik, oksidlovchilik va elektromanfiylik ortadi. Bosh guruhda tashqi qavatdagi elektronlar soni guruh raqamiga teng, shuning uchun yuqori oksidlanish darajasi guruh raqamiga teng; metallmasning quyi oksidlanish darajasi esa guruh raqami − 8 (masalan, oltingugurt: +6 va −2). Davr bo‘ylab oksidlar asosliydan amfoter orqali kislotaliga, gidroksidlar asosdan kislotaga o‘tadi. Shu qonuniyatlarga tayanib, elementning o‘rni (davr, guruh) elektron konfiguratsiyasidan topiladi va uning birikmalari formulasi hamda xossalari oldindan aytiladi.
| Guruh | Yuqori oksid | Xarakter | H-birikma |
|---|---|---|---|
| I · Na | Na₂O | asosli | – |
| II · Mg | MgO | asosli | – |
| III · Al | Al₂O₃ | amfoter | – |
| IV · Si | SiO₂ | kislotali | SiH₄ |
| V · P | P₂O₅ | kislotali | PH₃ |
| VI · S | SO₃ | kislotali | H₂S |
| VII · Cl | Cl₂O₇ | kislotali | HCl |
1800-yillarda davriy jadvalda bo‘sh kataklar bor edi. Olimlar o‘sha kataklardagi hali topilmagan elementlarning xossalarini oldindan yozishdi va keyinchalik topilgan elementlar shu xossalarga mos keldi. Shu mantiq bugun ham yangi material tanlashda ishlaydi.
Materialshunoslar yangi qotishma va batareya moddalarini jadvaldagi qonuniyat bo‘yicha qidiradi, kimyogarlar yangi moddaning xossasini taxmin qiladi, o‘qituvchilar elementlarni tizimli o‘rgatadi.
Jadvaldan kam tanish bitta elementni tanlab, qo‘shni elementlariga qarab uning metall yoki metallmasligini va faolligini taxmin qiling, so‘ng kitobdan tekshiring.
Davriy jadvaldan III davr elementlari (Na dan Cl gacha) uchun jadval tuzing: tartib raqami, tashqi elektronlar soni, yuqori oksidi formulasi, oksid xarakteri (asosli, amfoter, kislotali). Qonuniyatni chiziq yoki o‘q bilan ko‘rsating.