☰ Mundarija · Kimyo

Davriy qonunning ahamiyati

Darslar 43 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
43

Davriy qonun va davriy sistemaning ahamiyati

Darslik: 185–188-betlar
MaqsadDavriy qonun va davriy sistemaning ahamiyatini, element xossalarining davr va guruhlarda o‘zgarish qonuniyatlarini bilish va ulardan foydalanib elementni tavsiflash.
Yangi so‘zlar
davriy qonun · periodic lawyadro zaryadi · nuclear chargeelektromanfiylik · electronegativityatom radiusi · atomic radius
Tushuntirish

1869-yilda D.I. Mendeleyev davriy qonunni ta’rifladi: elementlarning xossalari ularning atom massasiga davriy bog‘liq (hozirgi ta’rifda — yadro zaryadiga, ya’ni tartib raqamiga). O‘shanda 63 ta element ma’lum edi, hozir 118 ta; Mendeleyev hali kashf qilinmagan elementlar (galliy, skandiy, germaniy) uchun jadvalda bo‘sh joy qoldirib, ularning xossalarini oldindan aytgan. Element xossalari sistemada qonuniyat bilan o‘zgaradi: bosh guruhlarda yuqoridan pastga atom radiusi, metallik va qaytaruvchilik kuchayadi, elektromanfiylik kamayadi; davrda chapdan o‘ngga atom radiusi kamayadi, metallik va qaytaruvchilik susayadi, metallmaslik, oksidlovchilik va elektromanfiylik ortadi. Bosh guruhda tashqi qavatdagi elektronlar soni guruh raqamiga teng, shuning uchun yuqori oksidlanish darajasi guruh raqamiga teng; metallmasning quyi oksidlanish darajasi esa guruh raqami − 8 (masalan, oltingugurt: +6 va −2). Davr bo‘ylab oksidlar asosliydan amfoter orqali kislotaliga, gidroksidlar asosdan kislotaga o‘tadi. Shu qonuniyatlarga tayanib, elementning o‘rni (davr, guruh) elektron konfiguratsiyasidan topiladi va uning birikmalari formulasi hamda xossalari oldindan aytiladi.

Namunalar
Tashqi qavati 3s² 3p⁴: 3-davr, VI A guruh, ya’ni oltingugurt. Yuqori oksidi SO₃ (+6), vodorodli birikmasi H₂S (−2).
Yuqori oksidi EO₂ bo‘lgan elementning vodorodli birikmasi EH₄ tarkibida 25 % vodorod bor: 4 : (A + 4) = 0,25, bundan A + 4 = 16 va A = 12 — uglerod (CO₂, CH₄).
Sinfda faoliyat

Davriy jadvaldan III davr elementlari (Na dan Cl gacha) uchun jadval tuzing: tartib raqami, tashqi elektronlar soni, yuqori oksidi formulasi, oksid xarakteri (asosli, amfoter, kislotali). Qonuniyatni chiziq yoki o‘q bilan ko‘rsating.

Mashq
1
Z = 16 elementning elektron konfiguratsiyasini yozing va davr hamda guruhini ayting.
2
⁴⁰Ca atomida nechta neytron bor? (Z = 20)
3
Nima uchun Li dan Cs ga o‘tganda ishqoriy metallarning qaytaruvchiligi ortadi?
4
Xlorning tabiiy izotoplari ³⁵Cl (75 %) va ³⁷Cl (25 %). O‘rtacha nisbiy atom massasini hisoblang.