Elektroliz va uning amaliy ahamiyati
Elektroliz — elektrolit eritmasi yoki suyuqlanmasidan o‘zgarmas tok o‘tganda boradigan oksidlanish-qaytarilish jarayoni: katodda (–) qaytarilish, anodda (+) oksidlanish bo‘ladi. NaCl suyuqlanmasida katodda Na⁺ + ē → Na, anodda 2Cl⁻ – 2ē → Cl₂, ya’ni 2NaCl → 2Na + Cl₂. Eritmada suv ham ishtirok etadi. Katodda: aluminiygacha turgan faol metallar kationi o‘rniga suv qaytariladi (2H₂O + 2ē → H₂ + 2OH⁻), vodoroddan keyingi metallar (Cu, Ag, Au) ajraladi, o‘rtadagilar (Zn, Fe, Ni, Pb) metall ham, vodorod ham beradi. Erimaydigan (inert: grafit, Pt) anodda kislorodsiz kislota anionlari (Cl⁻, Br⁻, I⁻, S²⁻) oksidlanadi, kislorodli kislota anionlari (SO₄²⁻, NO₃⁻, PO₄³⁻) o‘rniga suv oksidlanib O₂ ajraladi; eruvchan anod (Cu, Ni, Zn) esa o‘zi eriydi. Misollar: 2NaCl + 2H₂O → H₂ + Cl₂ + 2NaOH (osh tuzi eritmasidan vodorod, xlor va ishqor olinadi); 2CuSO₄ + 2H₂O → 2Cu + O₂ + 2H₂SO₄; Na₂SO₄ eritmasida suv parchalanadi: 2H₂O → 2H₂ + O₂. Elektroliz bilan Na, Mg, Ca, Al olinadi, metallar tozalanadi, buyumlar nikel, xrom, oltin bilan qoplanadi. Faradey qonuni: m = M·I·t / (n·F), bunda F = 96500 C/mol, n — elektronlar soni. Elektroliz tajribalarini faqat o‘qituvchi past kuchlanishli manba bilan ko‘rsatadi; xlor zaharli gaz.
| Elektrod | Zaryad | Jarayon |
|---|---|---|
| katod | – | qaytarilish: kation e⁻ oladi |
| anod | + | oksidlanish: anion e⁻ beradi |
Kran va velosiped rulidagi yaltiroq xrom qoplama elektroliz yordamida tushiriladi. Metall buyum elektrolit eritmasiga tushirilib, tok o‘tganda ustiga sochdan ham yupqa xrom qatlami o‘tiradi va uni yaltiroq hamda chidamli qiladi.
Galvanika ustalari buyumlarga metall qoplama beradi, metallurglar misni elektroliz bilan tozalaydi, vodorod energetikasi xodimlari suvdan elektroliz bilan vodorod oladi.
Yaltiroq xrom qoplamali kran yoki ruldagi detalni oddiy po‘lat buyum bilan solishtirib, ikkalasining yuzasini kuzating. Faqat qarang.
«Elektrod jarayonlari sxemasi»: doskaga ikki elektrodli idish chizing. Kartochkalardagi eritmalar (KI, CuSO₄, Na₂SO₄, NaCl suyuqlanmasi) uchun jamoalar katod va anodda ajraladigan mahsulotlarni belgilaydi. O‘qituvchi so‘ngra Na₂SO₄ eritmasi elektrolizini past kuchlanishda universal indikator bilan ko‘rsatadi (faqat o‘qituvchi ishlaydi).