ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Elektroliz

Darslar 20 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
20

Elektroliz va uning amaliy ahamiyati

Darslik: 85–96-betlar
MaqsadElektroliz mohiyatini, eritma va suyuqlanma elektrolizi qoidalarini bilish; elektrod jarayonlarini yozish; elektrolizning amaliy qo‘llanishi va Faradey qonuni bo‘yicha hisoblash.
Yangi so‘zlar
elektroliz · electrolysiskatod va anod · cathode and anodeinert anod · inert anodegalvanik qoplash · electroplating
Tushuntirish

Elektroliz — elektrolit eritmasi yoki suyuqlanmasidan o‘zgarmas tok o‘tganda boradigan oksidlanish-qaytarilish jarayoni: katodda (–) qaytarilish, anodda (+) oksidlanish bo‘ladi. NaCl suyuqlanmasida katodda Na⁺ + ē → Na, anodda 2Cl⁻ – 2ē → Cl₂, ya’ni 2NaCl → 2Na + Cl₂. Eritmada suv ham ishtirok etadi. Katodda: aluminiygacha turgan faol metallar kationi o‘rniga suv qaytariladi (2H₂O + 2ē → H₂ + 2OH⁻), vodoroddan keyingi metallar (Cu, Ag, Au) ajraladi, o‘rtadagilar (Zn, Fe, Ni, Pb) metall ham, vodorod ham beradi. Erimaydigan (inert: grafit, Pt) anodda kislorodsiz kislota anionlari (Cl⁻, Br⁻, I⁻, S²⁻) oksidlanadi, kislorodli kislota anionlari (SO₄²⁻, NO₃⁻, PO₄³⁻) o‘rniga suv oksidlanib O₂ ajraladi; eruvchan anod (Cu, Ni, Zn) esa o‘zi eriydi. Misollar: 2NaCl + 2H₂O → H₂ + Cl₂ + 2NaOH (osh tuzi eritmasidan vodorod, xlor va ishqor olinadi); 2CuSO₄ + 2H₂O → 2Cu + O₂ + 2H₂SO₄; Na₂SO₄ eritmasida suv parchalanadi: 2H₂O → 2H₂ + O₂. Elektroliz bilan Na, Mg, Ca, Al olinadi, metallar tozalanadi, buyumlar nikel, xrom, oltin bilan qoplanadi. Faradey qonuni: m = M·I·t / (n·F), bunda F = 96500 C/mol, n — elektronlar soni. Elektroliz tajribalarini faqat o‘qituvchi past kuchlanishli manba bilan ko‘rsatadi; xlor zaharli gaz.

ElektrodZaryadJarayon
katod–qaytarilish: kation e⁻ oladi
anod+oksidlanish: anion e⁻ beradi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kran va velosiped rulidagi yaltiroq xrom qoplama elektroliz yordamida tushiriladi. Metall buyum elektrolit eritmasiga tushirilib, tok o‘tganda ustiga sochdan ham yupqa xrom qatlami o‘tiradi va uni yaltiroq hamda chidamli qiladi.

Kim ishlatadi

Galvanika ustalari buyumlarga metall qoplama beradi, metallurglar misni elektroliz bilan tozalaydi, vodorod energetikasi xodimlari suvdan elektroliz bilan vodorod oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Yaltiroq xrom qoplamali kran yoki ruldagi detalni oddiy po‘lat buyum bilan solishtirib, ikkalasining yuzasini kuzating. Faqat qarang.

Namunalar
CuCl2elektroliz→Cu + Cl2↑
katod: Cu²⁺ + 2ē → Cu · anod: 2Cl⁻ – 2ē → Cl₂
CuCl₂ eritmasi (inert elektrodlar): katod Cu²⁺ + 2ē → Cu; anod 2Cl⁻ – 2ē → Cl₂. Umumiy: CuCl₂ → Cu + Cl₂.
ƒFormula
m = M · I · t : (n · F)
F = 96 500 C/mol; I — tok kuchi (A), t — vaqt (s)
Faradey: 10 A tok 9650 s o‘tganda mis (M = 64, n = 2) massasi m = 64 · 10 · 9650 : (2 · 96500) = 32 g. Chunki 10 · 9650 = 96500 C, ya’ni 1 mol elektron, bu 0,5 mol Cu ni beradi.
Sinfda faoliyat

«Elektrod jarayonlari sxemasi»: doskaga ikki elektrodli idish chizing. Kartochkalardagi eritmalar (KI, CuSO₄, Na₂SO₄, NaCl suyuqlanmasi) uchun jamoalar katod va anodda ajraladigan mahsulotlarni belgilaydi. O‘qituvchi so‘ngra Na₂SO₄ eritmasi elektrolizini past kuchlanishda universal indikator bilan ko‘rsatadi (faqat o‘qituvchi ishlaydi).

Mashq
1
KI eritmasi inert elektrodlarda elektroliz qilinganda katod va anodda nima ajraladi? Umumiy tenglamani yozing.
2
36 g suv elektrolizlanganda (2H₂O → 2H₂ + O₂) necha mol H₂ hosil bo‘ladi? (M(H₂O) = 18)
3
10 A tok CuSO₄ eritmasidan 9650 s o‘tganda katodda necha gramm mis ajraladi? (m = M·I·t : (n·F), F = 96500, M = 64, n = 2)
4
Nima uchun Na₂SO₄ eritmasi elektrolizida natriy emas, vodorod ajraladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil buyurtmalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →