ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Davriy qonun va davriy sistema

Darslar 1 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
1

Elementlar davriy sistemasi va davriy qonuni

Darslik: 5–15-betlar
MaqsadDavriy qonunning zamonaviy ta’rifini bilish; element joylashuvini atom tuzilishi (elektron formulasi) bo‘yicha aniqlash va xossalarning davr hamda guruhlarda o‘zgarishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
davriy qonun · periodic lawyadro zaryadi · nuclear chargevalent elektronlar · valence electronselektron pog‘ona · electron shell
Tushuntirish

1869-yil 1-martda D.I.Mendeleyev davriy qonunni kashf etdi, uni dastlab atom massalari bilan bog‘ladi. Keyinchalik Tomson elektronni (1897), Mozli esa yadro zaryadi tartib raqamga tengligini (1913) aniqladi, shuning uchun hozirgi ta’rif shunday: elementlar va ularning oddiy hamda murakkab moddalarining xossalari atomlar yadrosi zaryadiga davriy ravishda bog‘liq. Davr raqami atomdagi elektron pog‘onalar soniga, bosh guruhchalarda guruh raqami tashqi pog‘onadagi elektronlar soniga teng (geliy bundan mustasno). Pog‘onadagi elektronlarning eng ko‘p soni 2n² formulasi bilan topiladi (n — pog‘ona raqami), pog‘onachalar esa s, p, d, f harflari bilan belgilanadi va 1s → 2s → 2p → 3s → 3p → 4s → 3d … tartibda to‘ladi. Davr bo‘ylab chapdan o‘ngga yadro zaryadi ortadi, atom radiusi kichrayadi, ionlanish energiyasi va elektronga moyillik ortadi, shuning uchun metallik xossalari susayib, metallmaslik xossalari kuchayadi. Guruh ichida yuqoridan pastga radius kattalashadi, tashqi elektronlar yadroga kuchsizroq tortiladi va metallik xossalari kuchayadi; eng kuchli metall — seziy, eng kuchli metallmas — ftor.

05010015020018616014311711010499NaMgAlSiPSClAtom radiusi, pm
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Natriyi kam tuz do‘konlarda sotiladi: unda oshxona tuzining bir qismi kaliy xlorid bilan almashtirilgan. Kaliy davriy jadvalda natriyning aynan tagida turgani uchun uning xossalari natriyga o‘xshash va ta’mi ham yaqin.

Kim ishlatadi

Kimyogarlar davriy jadvaldagi o‘rniga qarab yangi moddaning xossalarini oldindan taxmin qiladi, materialshunoslar batareya va qotishmalar uchun mos elementni tanlaydi, dietologlar tuz o‘rnini bosuvchi mahsulotlarni baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kundalik hayotdan uchta element tanlang (masalan, temir, kislorod, kalsiy) va davriy jadvaldan ularning davri va guruhini toping.

Namunalar
1s22s22p63s23p4S
Oltingugurt, Z = 16: elektron formulasi 1s²2s²2p⁶3s²3p⁴. Uchta pog‘ona bor, demak 3-davr; tashqi pog‘onada 6 ta elektron bor, demak VI guruh bosh guruhcha, metallmas.
IAIIAIIIAIVAVAVIAVIIAVIIIA1234HHeLiBeBCNOFNeNaMgAlSiPSClArKCaScTiVCrMnFeCoNiCuZnGaGeAsSeBrKr
Na, Mg, Al bir davrda: yadro zaryadi +11, +12, +13, radius kichrayadi, shuning uchun metallik xossalari Na dan Al ga qarab susayadi. Li, Na, K bir guruhda: radius ortadi, shuning uchun K eng kuchli metallik xossasiga ega.
Sinfda faoliyat

«Jadval-estafeta»: sinf ikki jamoaga bo‘linadi. Doskadagi bo‘sh davriy jadvalga jamoa a’zolari navbat bilan Z = 3, 9, 12, 17, 19 bo‘lgan elementlar belgisini joylashtiradi va elektron formulasini aytadi. To‘g‘ri va tez bajargan jamoa yutadi. Tajriba yo‘q, faqat bo‘r va doska kerak.

Mashq
1
Davriy qonunning zamonaviy ta’rifini ayting.
2
Z = 17 bo‘lgan element atomining elektron formulasini yozing va uning davri va guruhini aniqlang.
3
Uchinchi pog‘onada eng ko‘pi bilan nechta elektron bo‘lishi mumkin?
4
Nima uchun Mg metallik xossalari bo‘yicha Na dan kuchsizroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQaysi g‘oya bilan boshlaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →