Elementlar davriy sistemasi va davriy qonuni
1869-yil 1-martda D.I.Mendeleyev davriy qonunni kashf etdi, uni dastlab atom massalari bilan bog‘ladi. Keyinchalik Tomson elektronni (1897), Mozli esa yadro zaryadi tartib raqamga tengligini (1913) aniqladi, shuning uchun hozirgi ta’rif shunday: elementlar va ularning oddiy hamda murakkab moddalarining xossalari atomlar yadrosi zaryadiga davriy ravishda bog‘liq. Davr raqami atomdagi elektron pog‘onalar soniga, bosh guruhchalarda guruh raqami tashqi pog‘onadagi elektronlar soniga teng (geliy bundan mustasno). Pog‘onadagi elektronlarning eng ko‘p soni 2n² formulasi bilan topiladi (n — pog‘ona raqami), pog‘onachalar esa s, p, d, f harflari bilan belgilanadi va 1s → 2s → 2p → 3s → 3p → 4s → 3d … tartibda to‘ladi. Davr bo‘ylab chapdan o‘ngga yadro zaryadi ortadi, atom radiusi kichrayadi, ionlanish energiyasi va elektronga moyillik ortadi, shuning uchun metallik xossalari susayib, metallmaslik xossalari kuchayadi. Guruh ichida yuqoridan pastga radius kattalashadi, tashqi elektronlar yadroga kuchsizroq tortiladi va metallik xossalari kuchayadi; eng kuchli metall — seziy, eng kuchli metallmas — ftor.
«Jadval-estafeta»: sinf ikki jamoaga bo‘linadi. Doskadagi bo‘sh davriy jadvalga jamoa a’zolari navbat bilan Z = 3, 9, 12, 17, 19 bo‘lgan elementlar belgisini joylashtiradi va elektron formulasini aytadi. To‘g‘ri va tez bajargan jamoa yutadi. Tajriba yo‘q, faqat bo‘r va doska kerak.