ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Tuzlarning gidrolizi

Darslar 7 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
7

Tuzlarning gidrolizi

Darslik: 32–41-betlar
MaqsadTuzlar gidrolizi mohiyatini tushunish; tuz tarkibidagi asos va kislota kuchiga qarab eritma muhitini aniqlash va gidroliz tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
gidroliz · hydrolysisneytral muhit · neutral mediumkislotali muhit · acidic mediumishqoriy muhit · alkaline medium
Tushuntirish

Toza suv juda kuchsiz elektrolit: H₂O ⇄ H⁺ + OH⁻, va unda [H⁺] = [OH⁻], shuning uchun muhit neytral. Tuz eritilganda uning ionlari suvning ionlari bilan birikib kuchsiz elektrolit hosil qilsa, bu jarayon gidroliz deyiladi. Kuchli asos va kuchli kislotadan hosil bo‘lgan tuzlar (KNO₃, NaCl, Na₂SO₄) gidrolizlanmaydi, muhit neytral. Kuchsiz asos va kuchli kislota tuzida (Al(NO₃)₃, CuSO₄, NH₄Cl) kation gidrolizlanadi: Al³⁺ + H₂O ⇄ AlOH²⁺ + H⁺, H⁺ ortiqcha bo‘lgani uchun muhit kislotali. Kuchli asos va kuchsiz kislota tuzida (Na₂CO₃, K₂S) anion gidrolizlanadi: CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻, muhit ishqoriy. Kuchsiz asos va kuchsiz kislota tuzi (Al₂S₃) to‘liq gidrolizlanadi: Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3H₂S↑, shuning uchun uni eritmadan olib bo‘lmaydi. Qizdirish va suyultirish gidrolizni kuchaytiradi; eritmalarni gidrolizdan saqlash uchun ularni sovuq va konsentrlangan holda saqlash maqsadga muvofiq.

TuzHosil qiluvchilarMuhit
KClkuchli asos + kuchli kislotaneytral (pH = 7)
K₂CO₃kuchli asos + kuchsiz kislotaishqoriy (pH > 7)
ZnCl₂kuchsiz asos + kuchli kislotakislotali (pH < 7)
Al₂S₃kuchsiz asos + kuchsiz kislotato‘liq gidrolizlanadi
012345678910111213149kislotalineytralishqoriy

pH = 9 — ishqoriy muhit

[H⁺] = 10⁻⁹ mol/l

taxminan: ichimlik sodasi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suv tozalash stansiyasi loyqa daryo suviga aluminiy sulfat qo‘shadi. Al³⁺ ionlari suv bilan reaksiyaga kirishadi (gidroliz), Al(OH)₃ ning yumshoq pag‘alari hosil bo‘lib, loy zarralariga yopishadi va cho‘kadi, suv tiniqlashadi. Eritma ozgina kislotali muhitga ega bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Suv tozalash operatorlari aluminiy tuzini qancha qo‘shishni tanlaydi, kimyogarlar tuz eritmasi kislotali yoki ishqoriy bo‘lishini oldindan aytadi, tuproqshunoslar tuproq muhitini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Idishdagi suvga bir qoshiq bog‘ tuprog‘ini aralashtiring va bir soat davomida loyqa qanchalik sekin cho‘kishini kuzating: suv tozalash stansiyasi aynan shu muammoni hal qiladi.

Namunalar
CO32− + H2O⇄HCO3− + OH−
OH⁻ ortiqcha — ishqoriy muhit
Na₂CO₃: kuchli asos NaOH + kuchsiz kislota H₂CO₃. Molekulyar: Na₂CO₃ + H₂O ⇄ NaHCO₃ + NaOH; ionli: CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻. Muhit ishqoriy (fenolftalein to‘q qizil bo‘ladi).
Fe3+ + H2O⇄FeOH2+ + H+
H⁺ ortiqcha — kislotali muhit
FeCl₃: kuchsiz asos Fe(OH)₃ + kuchli kislota HCl. Birinchi bosqich: Fe³⁺ + H₂O ⇄ FeOH²⁺ + H⁺; eritma kislotali, ko‘k lakmus qizaradi. Qaynatilganda keyingi bosqichlar ham boradi.
Sinfda faoliyat

«Tuz — muhit — indikator». Sinf guruhlarga bo‘linadi; har guruh NaCl, Na₂CO₃, NH₄Cl, KNO₃, Al₂(SO₄)₃, K₂S tuzlari yozilgan kartochkalarni olib, asos va kislota kuchini aniqlaydi, muhitni bashorat qiladi va lakmus rangini aytadi. So‘ng o‘qituvchi bir-ikkita eritmani lakmus qog‘ozi bilan sinaydi (o‘quvchilar tuzlar bilan o‘zlari ishlamaydi).

Mashq
1
Na₂SO₄ eritmasining muhiti qanday va nima uchun?
2
CuSO₄ gidrolizining birinchi bosqichini ionli shaklda yozing va muhitni ayting.
3
3Na₂CO₃ + Al₂(SO₄)₃ + 3H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3CO₂↑ + 3Na₂SO₄ reaksiyasida 3 mol Na₂CO₃ dan necha gramm Al(OH)₃ cho‘kadi? M(Al(OH)₃) = 78 g/mol.
4
Nima uchun Al³⁺ va S²⁻ eritmalarini aralashtirib Al₂S₃ ni olib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi 10 ta belanchakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →