☰ Mundarija · Kimyo

Tuzlarning gidrolizi

Darslar 7 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
7

Tuzlarning gidrolizi

Darslik: 32–41-betlar
MaqsadTuzlar gidrolizi mohiyatini tushunish; tuz tarkibidagi asos va kislota kuchiga qarab eritma muhitini aniqlash va gidroliz tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
gidroliz · hydrolysisneytral muhit · neutral mediumkislotali muhit · acidic mediumishqoriy muhit · alkaline medium
Tushuntirish

Toza suv juda kuchsiz elektrolit: H₂O ⇄ H⁺ + OH⁻, va unda [H⁺] = [OH⁻], shuning uchun muhit neytral. Tuz eritilganda uning ionlari suvning ionlari bilan birikib kuchsiz elektrolit hosil qilsa, bu jarayon gidroliz deyiladi. Kuchli asos va kuchli kislotadan hosil bo‘lgan tuzlar (KNO₃, NaCl, Na₂SO₄) gidrolizlanmaydi, muhit neytral. Kuchsiz asos va kuchli kislota tuzida (Al(NO₃)₃, CuSO₄, NH₄Cl) kation gidrolizlanadi: Al³⁺ + H₂O ⇄ AlOH²⁺ + H⁺, H⁺ ortiqcha bo‘lgani uchun muhit kislotali. Kuchli asos va kuchsiz kislota tuzida (Na₂CO₃, K₂S) anion gidrolizlanadi: CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻, muhit ishqoriy. Kuchsiz asos va kuchsiz kislota tuzi (Al₂S₃) to‘liq gidrolizlanadi: Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3H₂S↑, shuning uchun uni eritmadan olib bo‘lmaydi. Qizdirish va suyultirish gidrolizni kuchaytiradi; eritmalarni gidrolizdan saqlash uchun ularni sovuq va konsentrlangan holda saqlash maqsadga muvofiq.

Namunalar
Na₂CO₃: kuchli asos NaOH + kuchsiz kislota H₂CO₃. Molekulyar: Na₂CO₃ + H₂O ⇄ NaHCO₃ + NaOH; ionli: CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻. Muhit ishqoriy (fenolftalein to‘q qizil bo‘ladi).
FeCl₃: kuchsiz asos Fe(OH)₃ + kuchli kislota HCl. Birinchi bosqich: Fe³⁺ + H₂O ⇄ FeOH²⁺ + H⁺; eritma kislotali, ko‘k lakmus qizaradi. Qaynatilganda keyingi bosqichlar ham boradi.
Sinfda faoliyat

«Tuz — muhit — indikator». Sinf guruhlarga bo‘linadi; har guruh NaCl, Na₂CO₃, NH₄Cl, KNO₃, Al₂(SO₄)₃, K₂S tuzlari yozilgan kartochkalarni olib, asos va kislota kuchini aniqlaydi, muhitni bashorat qiladi va lakmus rangini aytadi. So‘ng o‘qituvchi bir-ikkita eritmani lakmus qog‘ozi bilan sinaydi (o‘quvchilar tuzlar bilan o‘zlari ishlamaydi).

Mashq
1
Na₂SO₄ eritmasining muhiti qanday va nima uchun?
2
CuSO₄ gidrolizining birinchi bosqichini ionli shaklda yozing va muhitni ayting.
3
3Na₂CO₃ + Al₂(SO₄)₃ + 3H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3CO₂↑ + 3Na₂SO₄ reaksiyasida 3 mol Na₂CO₃ dan necha gramm Al(OH)₃ cho‘kadi? M(Al(OH)₃) = 78 g/mol.
4
Nima uchun Al³⁺ va S²⁻ eritmalarini aralashtirib Al₂S₃ ni olib bo‘lmaydi?