Tuzlarning gidrolizi
Toza suv juda kuchsiz elektrolit: H₂O ⇄ H⁺ + OH⁻, va unda [H⁺] = [OH⁻], shuning uchun muhit neytral. Tuz eritilganda uning ionlari suvning ionlari bilan birikib kuchsiz elektrolit hosil qilsa, bu jarayon gidroliz deyiladi. Kuchli asos va kuchli kislotadan hosil bo‘lgan tuzlar (KNO₃, NaCl, Na₂SO₄) gidrolizlanmaydi, muhit neytral. Kuchsiz asos va kuchli kislota tuzida (Al(NO₃)₃, CuSO₄, NH₄Cl) kation gidrolizlanadi: Al³⁺ + H₂O ⇄ AlOH²⁺ + H⁺, H⁺ ortiqcha bo‘lgani uchun muhit kislotali. Kuchli asos va kuchsiz kislota tuzida (Na₂CO₃, K₂S) anion gidrolizlanadi: CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻, muhit ishqoriy. Kuchsiz asos va kuchsiz kislota tuzi (Al₂S₃) to‘liq gidrolizlanadi: Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3H₂S↑, shuning uchun uni eritmadan olib bo‘lmaydi. Qizdirish va suyultirish gidrolizni kuchaytiradi; eritmalarni gidrolizdan saqlash uchun ularni sovuq va konsentrlangan holda saqlash maqsadga muvofiq.
| Tuz | Hosil qiluvchilar | Muhit |
|---|---|---|
| KCl | kuchli asos + kuchli kislota | neytral (pH = 7) |
| K₂CO₃ | kuchli asos + kuchsiz kislota | ishqoriy (pH > 7) |
| ZnCl₂ | kuchsiz asos + kuchli kislota | kislotali (pH < 7) |
| Al₂S₃ | kuchsiz asos + kuchsiz kislota | to‘liq gidrolizlanadi |
Suv tozalash stansiyasi loyqa daryo suviga aluminiy sulfat qo‘shadi. Al³⁺ ionlari suv bilan reaksiyaga kirishadi (gidroliz), Al(OH)₃ ning yumshoq pag‘alari hosil bo‘lib, loy zarralariga yopishadi va cho‘kadi, suv tiniqlashadi. Eritma ozgina kislotali muhitga ega bo‘ladi.
Suv tozalash operatorlari aluminiy tuzini qancha qo‘shishni tanlaydi, kimyogarlar tuz eritmasi kislotali yoki ishqoriy bo‘lishini oldindan aytadi, tuproqshunoslar tuproq muhitini o‘lchaydi.
Idishdagi suvga bir qoshiq bog‘ tuprog‘ini aralashtiring va bir soat davomida loyqa qanchalik sekin cho‘kishini kuzating: suv tozalash stansiyasi aynan shu muammoni hal qiladi.
«Tuz — muhit — indikator». Sinf guruhlarga bo‘linadi; har guruh NaCl, Na₂CO₃, NH₄Cl, KNO₃, Al₂(SO₄)₃, K₂S tuzlari yozilgan kartochkalarni olib, asos va kislota kuchini aniqlaydi, muhitni bashorat qiladi va lakmus rangini aytadi. So‘ng o‘qituvchi bir-ikkita eritmani lakmus qog‘ozi bilan sinaydi (o‘quvchilar tuzlar bilan o‘zlari ishlamaydi).