ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Uglerodning oksidlari

Darslar 10 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
10

Uglerodning eng muhim birikmalari

Darslik: 50–52-betlar
MaqsadUglerod (II)- va uglerod (IV)-oksidlarning fizik va kimyoviy xossalari, olinishi va ishlatilishini bilish; CO₂ ga sifat reaksiyasini yozish.
Yangi so‘zlar
is gazi CO · carbon monoxide COkarbonat angidrid CO₂ · carbon dioxide CO₂befarq oksid · indifferent (non-salt-forming) oxidequruq muz · dry ice
Tushuntirish

Uglerod ikki oksid hosil qiladi: CO va CO₂. Uglerod (II)-oksid (is gazi) rangsiz, hidsiz, suvda kam eriydigan, havodan biroz yengil (M = 28 g/mol, havo uchun taxminan 29) o‘ta zaharli gaz; u befarq oksid, ya’ni kislota va asos bilan tuz bermaydi. U havoda moviy alanga bilan yonadi: 2CO + O₂ → 2CO₂, qaytaruvchi sifatida metall oksidlaridan metall ajratadi: Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂. Is gazi qondagi gemoglobin bilan kislorodga qaraganda mustahkam birikib, organizmni kislorodsiz qoldiradi. Uglerod (IV)-oksid rangsiz, hidsiz, havodan og‘ir (M = 44 g/mol) kislotali oksid: CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃, CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O, CaO + CO₂ → CaCO₃. Laboratoriyada u marmar yoki bo‘rga xlorid kislota ta’sir ettirib olinadi: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑; sanoatda ohaktosh kuydiriladi: CaCO₃ → CaO + CO₂↑ (qizdirilganda). Sifat reaksiyasi: ohakli suv loyqalanadi, Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃↓ + H₂O. CO₂ yonishni qo‘llab-quvvatlamaydi, shu sabab o‘t o‘chirishda ishlatiladi, lekin magniy unda yonadi: 2Mg + CO₂ → 2MgO + C. Qattiq CO₂ — «quruq muz» — mahsulotlarni sovuq saqlashda ishlatiladi; uni faqat qo‘lqop bilan, kattalar ishlatadi, chunki teriga sovuq kuydirish beradi.

XossaCOCO₂
oksid turibefarqkislotali
ta’sirio‘ta zaharliyong‘inni so‘ndiradi
molekulaC≡OO=C=O
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xamirturush shirin xamirda karbonat angidrid gazini hosil qiladi. Gaz pufakchalari xamirda qolib, uni ko‘taradi, non pishganda esa teshikchalar bo‘lib qoladi.

Kim ishlatadi

Nonvoylar xamirni ko‘tarish uchun CO₂ dan foydalanadi, gazli ichimlik ishlab chiqaruvchilar uni suvda eritadi, issiqxona xodimlari o‘simlik o‘sishini kuchaytirish uchun havoga CO₂ qo‘shadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir bo‘lak nonning kesimiga qarab, teshikchalarni kuzating va xamirturushsiz yupqa non bilan solishtiring (agar bo‘lsa).

Namunalar
CaCO3t°→CaO + CO2↑
200 g CaCO₃ (2 mol) kuydirilsa, CaCO₃ → CaO + CO₂ bo‘yicha 2 mol CO₂ hosil bo‘ladi: 2 · 44 = 88 g CO₂ (va 112 g CaO).
Fe2O3 + 3COt°→2Fe + 3CO2
Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂: 160 g Fe₂O₃ (1 mol, M = 160 g/mol) dan 2 mol, ya’ni 2 · 56 = 112 g temir olinadi.
Sinfda faoliyat

Namoyish (faqat o‘qituvchi): soda yoki bo‘r va suyultirilgan kislotadan CO₂ olinib, ohakli suvdan o‘tkaziladi; loyqalanish sifat reaksiyasi ko‘rsatiladi. O‘quvchilar gaz hidlamaydi, kuzatib, tenglamalarini yozadi. Uyda kislota va gazlar bilan tajriba o‘tkazilmaydi.

Mashq
1
Is gazi qanday oksidlar sinfiga kiradi va nima uchun?
2
CO₂ ning vodorodga nisbatan zichligini toping (M(CO₂) = 44, M(H₂) = 2).
3
200 g CaCO₃ kuydirilganda necha gramm CO₂ hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun CO₂ yonayotgan narsani o‘chiradi, lekin magniy unda yonishda davom etadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka oldidanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →