Uglerodning eng muhim birikmalari
Uglerod ikki oksid hosil qiladi: CO va CO₂. Uglerod (II)-oksid (is gazi) rangsiz, hidsiz, suvda kam eriydigan, havodan biroz yengil (M = 28 g/mol, havo uchun taxminan 29) o‘ta zaharli gaz; u befarq oksid, ya’ni kislota va asos bilan tuz bermaydi. U havoda moviy alanga bilan yonadi: 2CO + O₂ → 2CO₂, qaytaruvchi sifatida metall oksidlaridan metall ajratadi: Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂. Is gazi qondagi gemoglobin bilan kislorodga qaraganda mustahkam birikib, organizmni kislorodsiz qoldiradi. Uglerod (IV)-oksid rangsiz, hidsiz, havodan og‘ir (M = 44 g/mol) kislotali oksid: CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃, CO₂ + 2NaOH → Na₂CO₃ + H₂O, CaO + CO₂ → CaCO₃. Laboratoriyada u marmar yoki bo‘rga xlorid kislota ta’sir ettirib olinadi: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑; sanoatda ohaktosh kuydiriladi: CaCO₃ → CaO + CO₂↑ (qizdirilganda). Sifat reaksiyasi: ohakli suv loyqalanadi, Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃↓ + H₂O. CO₂ yonishni qo‘llab-quvvatlamaydi, shu sabab o‘t o‘chirishda ishlatiladi, lekin magniy unda yonadi: 2Mg + CO₂ → 2MgO + C. Qattiq CO₂ — «quruq muz» — mahsulotlarni sovuq saqlashda ishlatiladi; uni faqat qo‘lqop bilan, kattalar ishlatadi, chunki teriga sovuq kuydirish beradi.
Namoyish (faqat o‘qituvchi): soda yoki bo‘r va suyultirilgan kislotadan CO₂ olinib, ohakli suvdan o‘tkaziladi; loyqalanish sifat reaksiyasi ko‘rsatiladi. O‘quvchilar gaz hidlamaydi, kuzatib, tenglamalarini yozadi. Uyda kislota va gazlar bilan tajriba o‘tkazilmaydi.