Metallarning tabiatda tarqalishi, olinishi va ishlatilishi
Davriy sistemadagi 118 elementdan 90 dan ortig‘i metallardir. Faol metallar tabiatda tuzlar (NaCl, CaCO₃) holida, o‘rtacha faol metallar oksid, sulfid va sulfatlar holida (Fe₂O₃, ZnS, PbS), kam faol — Cu, Ag, Au, Pt, Hg esa qisman yoki to‘la erkin holda uchraydi. Metallurgiya metallarni rudalaridan ajratib oladi, bunda hamma jarayon oksidlanish-qaytarilishga asoslangan. Pirometallurgiyada oksid yuqori haroratda C, CO, Al, Si yoki H₂ bilan qaytariladi: Fe₃O₄ + 4CO → 3Fe + 4CO₂, Cr₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Cr. Gidrometallurgiyada metall birikmasi eritmaga o‘tkazilib, boshqa faolroq metall bilan siqib chiqariladi: CuSO₄ + Fe → FeSO₄ + Cu↓ (oltin, kumush, rux, uran ham gidrometallurgiya usullari bilan olinadi). Elektrometallurgiyada suyuqlanma yoki eritma elektroliz qilinadi: ishqoriy, ishqoriy-yer metallar va aluminiy shunday olinadi (Na⁺ + ē → Na). Temir va uning qotishmalari qora metallar, qolganlari rangli metallar; zichligi 5 g/cm³ dan kichiklari yengil (Li, Na, Mg, Al), kattalari og‘ir (Cu, Pb, Hg); oltin, kumush, platina nodir metallar. O‘zbekistonda oltin (Qizilqumdagi Muruntov va boshqa konlar), kumush, mis, volfram va boshqa metallar rudalari bor; Olmaliq kon-metallurgiya kombinati mis va boshqa rangli metallar ishlab chiqaradi.
| Metall | Tabiatda | Olish usuli |
|---|---|---|
| K, Ca, Na, Mg, Al | tuzlar, oksidlar | elektroliz |
| Zn, Fe, Pb | oksid, sulfid | C, CO, Al bilan qaytarish |
| Cu, Ag, Au, Pt, Hg | qisman yoki to‘liq sof holda | gidrometallurgiya (Fe bilan siqib chiqarish) va boshq. |
Muzeyda qadimiy oltin taqinchoqlar ming yillardan keyin ham yaltirab turadi, o‘sha davrdagi temir qurollar esa zanglab qolgan. Oltin tabiatda sof holda uchraydi va havo bilan reaksiyaga kirishmaydi, temir esa asosan rudalar ko‘rinishida topiladi.
Metallurglar rudadan metall ajratib oladi, arxeologlar metallarning saqlanishiga qarab davrni baholaydi, zargarlar sof metall bilan ishlaydi.
Uyda bir xil yoshdagi oltin rangli va temir buyum bo‘lsa, ularning holatini solishtirib, nega farq borligini ikki jumlada yozing; yo‘q bo‘lsa, rasmlariga qarang.
«Metall pasporti»: o‘zingiz tanlagan bitta metall (Fe, Cu, Al, Au yoki Zn) uchun kartochka tayyorlang: tabiatda uchrashi, olish usuli, ishlatilishi, qora/rangli, yengil/og‘ir. Kartochkalar sinfda ko‘rgazmaga qo‘yiladi. Faqat daftar, rangli qalam va kitob kerak.