ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Metallarning olinishi. Qotishmalar

Darslar 16–17 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
16

Metallarning tabiatda tarqalishi, olinishi va ishlatilishi

Darslik: 71–73-betlar
MaqsadMetallarning tabiatda uchrash shakllarini, olish usullarini (pirometallurgiya, gidrometallurgiya, elektrometallurgiya) va tasnifini bilish.
Yangi so‘zlar
metallurgiya · metallurgyruda · oreqora va rangli metallar · ferrous and non-ferrous metalsnodir metallar · noble metals
Tushuntirish

Davriy sistemadagi 118 elementdan 90 dan ortig‘i metallardir. Faol metallar tabiatda tuzlar (NaCl, CaCO₃) holida, o‘rtacha faol metallar oksid, sulfid va sulfatlar holida (Fe₂O₃, ZnS, PbS), kam faol — Cu, Ag, Au, Pt, Hg esa qisman yoki to‘la erkin holda uchraydi. Metallurgiya metallarni rudalaridan ajratib oladi, bunda hamma jarayon oksidlanish-qaytarilishga asoslangan. Pirometallurgiyada oksid yuqori haroratda C, CO, Al, Si yoki H₂ bilan qaytariladi: Fe₃O₄ + 4CO → 3Fe + 4CO₂, Cr₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Cr. Gidrometallurgiyada metall birikmasi eritmaga o‘tkazilib, boshqa faolroq metall bilan siqib chiqariladi: CuSO₄ + Fe → FeSO₄ + Cu↓ (oltin, kumush, rux, uran ham gidrometallurgiya usullari bilan olinadi). Elektrometallurgiyada suyuqlanma yoki eritma elektroliz qilinadi: ishqoriy, ishqoriy-yer metallar va aluminiy shunday olinadi (Na⁺ + ē → Na). Temir va uning qotishmalari qora metallar, qolganlari rangli metallar; zichligi 5 g/cm³ dan kichiklari yengil (Li, Na, Mg, Al), kattalari og‘ir (Cu, Pb, Hg); oltin, kumush, platina nodir metallar. O‘zbekistonda oltin (Qizilqumdagi Muruntov va boshqa konlar), kumush, mis, volfram va boshqa metallar rudalari bor; Olmaliq kon-metallurgiya kombinati mis va boshqa rangli metallar ishlab chiqaradi.

MetallTabiatdaOlish usuli
K, Ca, Na, Mg, Altuzlar, oksidlarelektroliz
Zn, Fe, Pboksid, sulfidC, CO, Al bilan qaytarish
Cu, Ag, Au, Pt, Hgqisman yoki to‘liq sof holdagidrometallurgiya (Fe bilan siqib chiqarish) va boshq.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muzeyda qadimiy oltin taqinchoqlar ming yillardan keyin ham yaltirab turadi, o‘sha davrdagi temir qurollar esa zanglab qolgan. Oltin tabiatda sof holda uchraydi va havo bilan reaksiyaga kirishmaydi, temir esa asosan rudalar ko‘rinishida topiladi.

Kim ishlatadi

Metallurglar rudadan metall ajratib oladi, arxeologlar metallarning saqlanishiga qarab davrni baholaydi, zargarlar sof metall bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda bir xil yoshdagi oltin rangli va temir buyum bo‘lsa, ularning holatini solishtirib, nega farq borligini ikki jumlada yozing; yo‘q bo‘lsa, rasmlariga qarang.

Namunalar
Fe3O4 + 4COt°→3Fe + 4CO2
Fe₃O₄ + 4CO → 3Fe + 4CO₂: 232 g Fe₃O₄ (1 mol) dan 3 mol, ya’ni 3 · 56 = 168 g temir olinadi.
Cr2O3 + 2Alt°→Al2O3 + 2Cr
alyumotermiya
Cr₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Cr: 152 g Cr₂O₃ (1 mol) dan 2 · 52 = 104 g xrom olinadi. Aluminiy qaytaruvchi, chunki u xromdan faolroq (aluminotermiya).
Sinfda faoliyat

«Metall pasporti»: o‘zingiz tanlagan bitta metall (Fe, Cu, Al, Au yoki Zn) uchun kartochka tayyorlang: tabiatda uchrashi, olish usuli, ishlatilishi, qora/rangli, yengil/og‘ir. Kartochkalar sinfda ko‘rgazmaga qo‘yiladi. Faqat daftar, rangli qalam va kitob kerak.

Mashq
1
Qaysi metallar tabiatda erkin holda uchraydi?
2
Fe₃O₄ + 4CO → 3Fe + 4CO₂ bo‘yicha 232 g Fe₃O₄ dan necha gramm temir olinadi? (M(Fe₃O₄) = 232)
3
Cr₂O₃ + 2Al reaksiyasi qaysi metallurgiya usuliga kiradi va nima uchun?
4
Nima uchun natriy va aluminiyni uglerod bilan qaytarib olish qiyin, ular elektroliz bilan olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaxta xaridi: ulgurji yoki kichikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →