Kimyoviy bog‘lanish turlari: kovalent, ionli, metall bog‘lanish
Kovalent bog‘ atomlarning umumiy elektron juftlari orqali hosil bo‘ladi. Agar atomlarning elektrmanfiyligi bir xil bo‘lsa, bog‘ qutbsiz (Cl₂, O₂, N₂), turlicha bo‘lsa qutbli (HCl, H₂O, NH₃) bo‘ladi, chunki umumiy juft elektrmanfiyroq atom tomonga siljiydi. Tipik metall va tipik metallmas birikkanda elektron juft butunlay siljiydi: metall elektron berib kationga (oksidlanadi), metallmas elektron olib anionga (qaytariladi) aylanadi va ionlar orasida ion bog‘ hosil bo‘ladi, masalan NaCl da Na⁺ va Cl⁻. Metall kristallarida valent elektronlar umumiylashgan «elektron gazi»ni hosil qiladi; vodorod bog‘ esa F, O, N bilan bog‘langan H atomining boshqa molekuladagi shunday atom bilan tortishuvidir (suvda, ammiakda). Valentlik — atomning hosil qilgan umumiy elektron juftlari soni, u musbat yoki manfiy bo‘lmaydi; oksidlanish darajasi esa shartli zaryad bo‘lib, +, – yoki 0 bo‘ladi. Birikmada oksidlanish darajalarining algebraik yig‘indisi nolga teng; oddiy moddada 0, H odatda +1 (gidridlarda –1), O odatda –2 (peroksidlarda –1), ishqoriy metallar +1, II guruh bosh guruhcha metallari +2, F har doim –1.
| Bog‘ | Orasida | Misol |
|---|---|---|
| kovalent qutbsiz | bir xil metallmaslar | Cl₂, O₂, N₂ |
| kovalent qutbli | turli metallmaslar | HCl, H₂O, NH₃ |
| ionli | metall va metallmas | NaCl, KBr |
| metall | metall atomlari | Na, Fe, Cu |
| vodorod | H···F, O, N | H₂O···H₂O |
Qishda ko‘l yuzasi muzlaydi, muz esa suvda suzib yuradi va uning ostida suv suyuq qoladi, shuning uchun baliqlar tirik qoladi. Muz suvdan yengilroq, chunki vodorod bog‘lari molekulalarni bo‘sh, tartibli to‘rga joylaydi.
Materialshunoslar bog‘ turi bo‘yicha moddaning qattiqligi va erish haroratini tushuntiradi, biokimyogarlar vodorod bog‘lari DNK shaklini ushlab turishini o‘rganadi, farmatsevtlar dori molekulasining bog‘lanishini hisobga oladi.
Stakandagi suvga muz bo‘lagini tashlab, uning suzishini kuzating va suvning qancha qismi muz ostida qolganini chizib ko‘rsating.
«Bog‘ turini top»: doskaga Cl₂, HBr, KF, Fe, H₂O, MgO, N₂ yozilgan kartochkalar osiladi. O‘quvchilar ularni to‘rt guruhga (qutbsiz kovalent, qutbli kovalent, ionli, metall) ajratadi va sababini tushuntiradi. Faqat kartochkalar ishlatiladi.