ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Kimyoviy bog‘lanish turlari

Darslar 2 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
2

Kimyoviy bog‘lanish turlari: kovalent, ionli, metall bog‘lanish

Darslik: 16–19-betlar
MaqsadKovalent (qutbsiz, qutbli), ionli, metall va vodorod bog‘ni farqlash; valentlik va oksidlanish darajasi tushunchalarini bilish, oksidlanish darajasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
elektrmanfiylik · electronegativityqutbli kovalent bog‘ · polar covalent bondion bog‘ · ionic bondoksidlanish darajasi · oxidation state
Tushuntirish

Kovalent bog‘ atomlarning umumiy elektron juftlari orqali hosil bo‘ladi. Agar atomlarning elektrmanfiyligi bir xil bo‘lsa, bog‘ qutbsiz (Cl₂, O₂, N₂), turlicha bo‘lsa qutbli (HCl, H₂O, NH₃) bo‘ladi, chunki umumiy juft elektrmanfiyroq atom tomonga siljiydi. Tipik metall va tipik metallmas birikkanda elektron juft butunlay siljiydi: metall elektron berib kationga (oksidlanadi), metallmas elektron olib anionga (qaytariladi) aylanadi va ionlar orasida ion bog‘ hosil bo‘ladi, masalan NaCl da Na⁺ va Cl⁻. Metall kristallarida valent elektronlar umumiylashgan «elektron gazi»ni hosil qiladi; vodorod bog‘ esa F, O, N bilan bog‘langan H atomining boshqa molekuladagi shunday atom bilan tortishuvidir (suvda, ammiakda). Valentlik — atomning hosil qilgan umumiy elektron juftlari soni, u musbat yoki manfiy bo‘lmaydi; oksidlanish darajasi esa shartli zaryad bo‘lib, +, – yoki 0 bo‘ladi. Birikmada oksidlanish darajalarining algebraik yig‘indisi nolga teng; oddiy moddada 0, H odatda +1 (gidridlarda –1), O odatda –2 (peroksidlarda –1), ishqoriy metallar +1, II guruh bosh guruhcha metallari +2, F har doim –1.

Bog‘OrasidaMisol
kovalent qutbsizbir xil metallmaslarCl₂, O₂, N₂
kovalent qutbliturli metallmaslarHCl, H₂O, NH₃
ionlimetall va metallmasNaCl, KBr
metallmetall atomlariNa, Fe, Cu
vodorodH···F, O, NH₂O···H₂O
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda ko‘l yuzasi muzlaydi, muz esa suvda suzib yuradi va uning ostida suv suyuq qoladi, shuning uchun baliqlar tirik qoladi. Muz suvdan yengilroq, chunki vodorod bog‘lari molekulalarni bo‘sh, tartibli to‘rga joylaydi.

Kim ishlatadi

Materialshunoslar bog‘ turi bo‘yicha moddaning qattiqligi va erish haroratini tushuntiradi, biokimyogarlar vodorod bog‘lari DNK shaklini ushlab turishini o‘rganadi, farmatsevtlar dori molekulasining bog‘lanishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Stakandagi suvga muz bo‘lagini tashlab, uning suzishini kuzating va suvning qancha qismi muz ostida qolganini chizib ko‘rsating.

Namunalar
HOOHOSO
H₂SO₄ da S ning oksidlanish darajasi: 2·(+1) + x + 4·(–2) = 0, bundan x = +6.
NaOONa
Na₂O₂ peroksid: Na +1, shuning uchun 2·(+1) + 2x = 0 va O ning oksidlanish darajasi –1 (–2 emas). H₂O molekulasi esa qutbli kovalent bog‘li, molekulalar orasida vodorod bog‘ bor.
Sinfda faoliyat

«Bog‘ turini top»: doskaga Cl₂, HBr, KF, Fe, H₂O, MgO, N₂ yozilgan kartochkalar osiladi. O‘quvchilar ularni to‘rt guruhga (qutbsiz kovalent, qutbli kovalent, ionli, metall) ajratadi va sababini tushuntiradi. Faqat kartochkalar ishlatiladi.

Mashq
1
Qaysi moddalarda qutbsiz kovalent bog‘ bor: O₂, HCl, N₂, H₂O?
2
KMnO₄ da Mn ning oksidlanish darajasini hisoblang.
3
K₂Cr₂O₇ da Cr ning oksidlanish darajasi nechiga teng?
4
Nima uchun suv molekulalari orasida vodorod bog‘ hosil bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMijozlar nima istaydi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →