ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Elektrolitlar va ularning dissotsiatsiyasi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
3

Elektrolitlar va noelektrolitlar

Darslik: 20–23-betlar
MaqsadElektrolit va noelektrolitni farqlash; elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasining asosiy g‘oyasini va suvning qutbli molekulalari rolini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
elektrolit · electrolytenoelektrolit · non-electrolyteelektrolitik dissotsiatsiya · electrolytic dissociationgidroksoniy ioni H₃O⁺ · hydroxonium ion H₃O⁺
Tushuntirish

Eritmasi yoki suyuqlanmasi elektr tokini o‘tkazadigan moddalar elektrolitlar, o‘tkazmaydiganlari noelektrolitlar deyiladi. Elektrolitlarga suvda eriydigan kislotalar, ishqorlar va tuzlar kiradi; shakar, spirt, metan, distillangan suv noelektrolitlardir. Qattiq NaCl tok o‘tkazmaydi, chunki ionlari kristall panjarada o‘z o‘rnida mustahkam turadi. Suvda esa qutbli suv molekulalari ionlarni tortib, kristalldan ajratadi va ularni o‘rab oladi (gidratlanish), natijada erkin harakatlanuvchi ionlar hosil bo‘ladi — bu elektrolitik dissotsiatsiya. Tok o‘tganda kationlar katodga, anionlar anodga qarab yo‘naladi, eritma ionlar harakati tufayli tok o‘tkazadi. Kislotalar suvda ular qutbli molekulalarining suv bilan ta’siri natijasida ionlanadi; vodorod ioni suv molekulasiga birikib H₃O⁺ hosil qiladi, lekin odatda soddalik uchun H⁺ deb yoziladi. Atom va ion bir-biridan keskin farq qiladi: zaharli Cl₂ dan farqli ravishda Cl⁻ osh tuzining tarkibida zaharsiz.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chanqoqni qondiruvchi sport ichimliklari yorlig‘ida natriy va kaliy tuzlari yozilgan. Suvda bu tuzlar ionlarga ajraladi va ionlar asab hamda mushaklar signallarini uzatishda ishlatiladi, shuning uchun uzoq sportdan keyin tuz yo‘qotilishi hisobga olinadi.

Kim ishlatadi

Shifokorlar va hamshiralar tomir ichiga yuboriladigan eritmalarni ionlar tarkibi bo‘yicha tanlaydi, batareya muhandislari elektrolit tayyorlaydi, suv sifati nazoratchilari eritmaning elektr o‘tkazuvchanligini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror ichimlik yorlig‘ida 100 ml dagi natriy miqdorini toping va uni boshqa ichimlik bilan solishtiring.

Namunalar
Na3PO4→3Na+ + PO43−
KCl → K⁺ + Cl⁻; Na₃PO₄ → 3Na⁺ + PO₄³⁻. 1 mol Na₃PO₄ beradigan ionlar: 3 mol Na⁺ va 1 mol PO₄³⁻.
Cl₂ gazi zaharli, osh tuzidagi Cl⁻ ioni esa zaharsiz: Cl⁻ barqaror 8 elektronli qobiqqa ega, uning xossalari atomnikidan butunlay boshqa.
Sinfda faoliyat

O‘qituvchi ko‘rsatadigan tajriba: tok o‘tkazuvchanlik asbobining elektrodlarini quruq tuz, distillangan suv, tuz eritmasi va shakar eritmasiga ketma-ket tushiradi. O‘quvchilar lampochka yonishini kuzatib, jadvalga «tok o‘tkazadi / o‘tkazmaydi» deb yozadi. Tajribani faqat o‘qituvchi o‘tkazadi; o‘quvchilar uyda elektr bilan tajriba qilmaydi.

Mashq
1
Quyidagilardan qaysilari elektrolit: shakar, NaOH, CH₄, K₂SO₄?
2
Al₂(SO₄)₃ ning dissotsiatsiya tenglamasini yozing.
3
2 mol Na₃PO₄ suvda to‘liq dissotsiatsiyalansa, necha mol Na⁺ ioni hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun quruq osh tuzi tok o‘tkazmaydi, uning eritmasi esa o‘tkazadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi namuna xavfsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →