Kumush va oltin. Xossalari. Ishlatilishi
Kumush (Ag, Z = 47) va oltin (Au, Z = 79) I guruh yonaki guruhchasida, mis bilan birga joylashgan; ikkalasi ham aktivlik qatorida vodoroddan keyin turadi, shuning uchun ular kislotalardan vodorodni siqib chiqarmaydi. Kumush oq, yumshoq, elektr va issiqlikni eng yaxshi o‘tkazadigan metall; birikmalarida odatda +1 (Ag⁺). U havoda oksidlanmaydi, lekin oltingugurtli birikmalar ta’sirida qorayadi (Ag₂S). Kumush konsentrlangan HNO₃ da eriydi: Ag + 2HNO₃ → AgNO₃ + NO₂↑ + H₂O. AgNO₃ — galogenid-ionlar uchun reaktiv: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ (oq), AgBr — och sariq; AgBr yorug‘likka sezgir bo‘lgani uchun fotomaterial tayyorlashda ishlatilgan. Ag⁺ ionlari mikroblarni o‘ldiradi. Oltin sariq, juda plastik va zichligi katta (19,3 g/cm³) metall, tabiatda asosan sof (tug‘ma) holda uchraydi, oksidlanmaydi, kislotalardan esa faqat zar suvida (HNO₃ va HCl aralashmasi, 1 : 3) eriydi. Sanoatda oltin rudadan sianlash usuli bilan ajratiladi; sianidlar o‘ta zaharli, shuning uchun bu jarayon qat’iy nazoratda olib boriladi. Zargarlik buyumlari uchun oltin yumshoq bo‘lgani sababli mis yoki kumush bilan qotishma tayyorlanadi; masalan, 750 proba buyumda oltin 75 % ni tashkil qiladi.
| Metall | HCl | HNO₃ | zar suvi |
|---|---|---|---|
| Ag | – | + | + |
| Au | – | – | + |
Telefon va zaryadlagich ulagichlaridagi sariq kontaktlar odatda oltin bilan qoplangan: oltin zanglamaydi va elektr tokini yaxshi o‘tkazadi. Eski telefonlarni qayta ishlashda oltin va kumushning mayda miqdori ajratib olinadi.
Elektronika muhandislari ulagichlarga oltin qoplama beradi, zargarlar kumush va oltin bilan ishlaydi, qayta ishlash zavodlari eski elektron qurilmalardan qimmatbaho metallarni ajratadi.
Tarmoqdan uzilgan zaryadlash kabeli yoki xotira kartasi ulagichidagi sariq kontaktlarga qarang; ular bo‘lmasa, rasmga qarang. Faqat kuzating, hech narsaga ulamang va ochmang.
Sinfda jadval tuzing: «Cu, Ag, Au» uchun rang, zichlik, elektr o‘tkazuvchanlik, kislotalarga munosabat, ishlatilishi. Nima uchun oltin tangalar va taqinchoqlar ming yillar o‘tsa ham yaltirashini yozing. Kimyoviy tajribalarni (zar suvi, kumush tuzlari) faqat o‘qituvchi o‘tkazadi.