ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Kumush, oltin. Rux guruhchasi

Darslar 31–32 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
31

Kumush va oltin. Xossalari. Ishlatilishi

Darslik: 137–138-betlar
MaqsadKumush va oltinning xossalarini, olinishini va ishlatilishini bilish; ularning kimyoviy passivligini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
kumush · silveroltin · goldzar suvi · aqua regiaproba · fineness mark
Tushuntirish

Kumush (Ag, Z = 47) va oltin (Au, Z = 79) I guruh yonaki guruhchasida, mis bilan birga joylashgan; ikkalasi ham aktivlik qatorida vodoroddan keyin turadi, shuning uchun ular kislotalardan vodorodni siqib chiqarmaydi. Kumush oq, yumshoq, elektr va issiqlikni eng yaxshi o‘tkazadigan metall; birikmalarida odatda +1 (Ag⁺). U havoda oksidlanmaydi, lekin oltingugurtli birikmalar ta’sirida qorayadi (Ag₂S). Kumush konsentrlangan HNO₃ da eriydi: Ag + 2HNO₃ → AgNO₃ + NO₂↑ + H₂O. AgNO₃ — galogenid-ionlar uchun reaktiv: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ (oq), AgBr — och sariq; AgBr yorug‘likka sezgir bo‘lgani uchun fotomaterial tayyorlashda ishlatilgan. Ag⁺ ionlari mikroblarni o‘ldiradi. Oltin sariq, juda plastik va zichligi katta (19,3 g/cm³) metall, tabiatda asosan sof (tug‘ma) holda uchraydi, oksidlanmaydi, kislotalardan esa faqat zar suvida (HNO₃ va HCl aralashmasi, 1 : 3) eriydi. Sanoatda oltin rudadan sianlash usuli bilan ajratiladi; sianidlar o‘ta zaharli, shuning uchun bu jarayon qat’iy nazoratda olib boriladi. Zargarlik buyumlari uchun oltin yumshoq bo‘lgani sababli mis yoki kumush bilan qotishma tayyorlanadi; masalan, 750 proba buyumda oltin 75 % ni tashkil qiladi.

+ eriydi · – erimaydi; zar suvi = HNO₃ + 3HCl
MetallHClHNO₃zar suvi
Ag–++
Au––+
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Telefon va zaryadlagich ulagichlaridagi sariq kontaktlar odatda oltin bilan qoplangan: oltin zanglamaydi va elektr tokini yaxshi o‘tkazadi. Eski telefonlarni qayta ishlashda oltin va kumushning mayda miqdori ajratib olinadi.

Kim ishlatadi

Elektronika muhandislari ulagichlarga oltin qoplama beradi, zargarlar kumush va oltin bilan ishlaydi, qayta ishlash zavodlari eski elektron qurilmalardan qimmatbaho metallarni ajratadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tarmoqdan uzilgan zaryadlash kabeli yoki xotira kartasi ulagichidagi sariq kontaktlarga qarang; ular bo‘lmasa, rasmga qarang. Faqat kuzating, hech narsaga ulamang va ochmang.

Namunalar
Ag + 2HNO3→AgNO3 + NO2↑ + H2O
konsentrlangan HNO₃
Ag + 2HNO₃ → AgNO₃ + NO₂↑ + H₂O: 108 g (1 mol) Ag dan 170 g AgNO₃ olinadi; 216 g Ag dan 340 g.
375625oltin, gmis va kumush, g
Proba 375 bo‘lsa, oltin ulushi 37,5 %: 1000 g qotishmada 375 g oltin, qolgani mis va kumush.
Sinfda faoliyat

Sinfda jadval tuzing: «Cu, Ag, Au» uchun rang, zichlik, elektr o‘tkazuvchanlik, kislotalarga munosabat, ishlatilishi. Nima uchun oltin tangalar va taqinchoqlar ming yillar o‘tsa ham yaltirashini yozing. Kimyoviy tajribalarni (zar suvi, kumush tuzlari) faqat o‘qituvchi o‘tkazadi.

Mashq
1
Oltin qaysi reagentda eriydi va nima uchun boshqa kislotalarda erimaydi?
2
216 g Ag konsentrlangan HNO₃ da eritilsa, necha gramm AgNO₃ olinadi? (A(Ag) = 108, M(AgNO₃) = 170)
3
Massasi 200 g bo‘lgan 750 probali buyumda necha gramm oltin bor?
4
Nima uchun zargarlikda sof oltin emas, uning qotishmalari ishlatiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMa’lumotga ko‘ra qayta to‘ldirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →