Po‘lat ishlab chiqarish
Po‘lat — 2,14 % gacha (amalda ko‘pincha 1,5 % dan kam) uglerod tutgan temir qotishmasi; uni cho‘yandan olishda uglerodning ko‘p qismini va zararli qo‘shimchalar (S, P, Si, Mn) ni kamaytiradilar. Buning uchun suyuq cho‘yanga kislorod yuboriladi: avval temirning bir qismi oksidlanadi: 2Fe + O₂ → 2FeO, so‘ng FeO qo‘shimchalarni oksidlaydi: FeO + C → Fe + CO↑, 2FeO + Si → 2Fe + SiO₂, FeO + Mn → Fe + MnO, 5FeO + 2P → 5Fe + P₂O₅. Oksidlar shlakka o‘tadi; oltingugurt FeS + CaO → CaS + FeO bilan, fosfor esa 3CaO + P₂O₅ → Ca₃(PO₄)₂ bilan shlakka bog‘lanadi. Hozir po‘lat asosan kislorodli konverterlarda va elektr yoyi pechlarida olinadi; ilgari keng tarqalgan marten pechlarini bu usullar deyarli butunlay siqib chiqargan. Tarkibiga ko‘ra po‘lat uglerodli va legirlangan bo‘ladi; legirlovchi qo‘shimchalar: Cr, Ni, Mo, V, W, Ti. Vazifasiga ko‘ra konstruksion (mashina qismlari, ko‘priklar, binolar), asbobbop (kesuvchi asboblar) va maxsus xossali (zanglamaydigan, issiqqa chidamli) po‘latlar farqlanadi; qizdirish va sovitish (toblash) po‘latning qattiqligini o‘zgartiradi. Kimyoviy masalalarda ko‘pincha formulani topishga to‘g‘ri keladi: kristallgidrat qizdirilganda yo‘qolgan suv massasidan n ni, metall oksidining kislotada erishidan metallning atom massasini aniqlaymiz.
| Material | Uglerod, % | Xossasi |
|---|---|---|
| cho‘yan | 2,14–4,5 | mo‘rt |
| po‘lat | < 2,14 | mustahkam, elastik |
Pichoq, qaychi va prujina po‘latdan yasaladi, lekin turlari har xil. Uglerod ko‘proq bo‘lsa, po‘lat qattiqroq bo‘ladi, lekin mo‘rtroq. Prujina esa egiluvchan bo‘lishi kerak, shuning uchun tarkibi boshqacha.
Asbobsozlar vazifaga qarab po‘lat navini tanlaydi, qurilish muhandislari armatura po‘latini hisoblaydi, metallurglar tarkibni nazorat qilib po‘lat quyadi.
Uchta po‘lat buyumni (qoshiq, mix, ruchkaning prujinasi yoki murvat) tanlab, qaysi biri qattiqroq, qaysi biri egiluvchan bo‘lishi kerakligini yozing.
Jadval tuzing: cho‘yan va po‘lat uchun uglerod miqdori, xossasi, ishlatilishi, olinishi. Po‘latdan yasalgan buyumlarni (asbob, ko‘prik, pichoq, tibbiy asbob) guruhlarga ajrating: konstruksion, asbobbop, zanglamaydigan. Po‘latni toblash tajribasini faqat usta maxsus sharoitda o‘tkazadi; uyda yoqish yoki qizdirish tajribasi qilmang.