ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Po‘lat. 3-amaliy ish

Darslar 39–40 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
39

Po‘lat ishlab chiqarish

Darslik: 168–176-betlar
MaqsadCho‘yandan po‘lat olish kimyosini, po‘lat turlarini va ishlatilishini bilish; kristallgidrat va oksid bo‘yicha formula aniqlash masalalarini yechish.
Yangi so‘zlar
po‘lat · steellegirlangan po‘lat · alloy steelkonverter · convertertoblash · hardening
Tushuntirish

Po‘lat — 2,14 % gacha (amalda ko‘pincha 1,5 % dan kam) uglerod tutgan temir qotishmasi; uni cho‘yandan olishda uglerodning ko‘p qismini va zararli qo‘shimchalar (S, P, Si, Mn) ni kamaytiradilar. Buning uchun suyuq cho‘yanga kislorod yuboriladi: avval temirning bir qismi oksidlanadi: 2Fe + O₂ → 2FeO, so‘ng FeO qo‘shimchalarni oksidlaydi: FeO + C → Fe + CO↑, 2FeO + Si → 2Fe + SiO₂, FeO + Mn → Fe + MnO, 5FeO + 2P → 5Fe + P₂O₅. Oksidlar shlakka o‘tadi; oltingugurt FeS + CaO → CaS + FeO bilan, fosfor esa 3CaO + P₂O₅ → Ca₃(PO₄)₂ bilan shlakka bog‘lanadi. Hozir po‘lat asosan kislorodli konverterlarda va elektr yoyi pechlarida olinadi; ilgari keng tarqalgan marten pechlarini bu usullar deyarli butunlay siqib chiqargan. Tarkibiga ko‘ra po‘lat uglerodli va legirlangan bo‘ladi; legirlovchi qo‘shimchalar: Cr, Ni, Mo, V, W, Ti. Vazifasiga ko‘ra konstruksion (mashina qismlari, ko‘priklar, binolar), asbobbop (kesuvchi asboblar) va maxsus xossali (zanglamaydigan, issiqqa chidamli) po‘latlar farqlanadi; qizdirish va sovitish (toblash) po‘latning qattiqligini o‘zgartiradi. Kimyoviy masalalarda ko‘pincha formulani topishga to‘g‘ri keladi: kristallgidrat qizdirilganda yo‘qolgan suv massasidan n ni, metall oksidining kislotada erishidan metallning atom massasini aniqlaymiz.

MaterialUglerod, %Xossasi
cho‘yan2,14–4,5mo‘rt
po‘lat< 2,14mustahkam, elastik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Pichoq, qaychi va prujina po‘latdan yasaladi, lekin turlari har xil. Uglerod ko‘proq bo‘lsa, po‘lat qattiqroq bo‘ladi, lekin mo‘rtroq. Prujina esa egiluvchan bo‘lishi kerak, shuning uchun tarkibi boshqacha.

Kim ishlatadi

Asbobsozlar vazifaga qarab po‘lat navini tanlaydi, qurilish muhandislari armatura po‘latini hisoblaydi, metallurglar tarkibni nazorat qilib po‘lat quyadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uchta po‘lat buyumni (qoshiq, mix, ruchkaning prujinasi yoki murvat) tanlab, qaysi biri qattiqroq, qaysi biri egiluvchan bo‘lishi kerakligini yozing.

Namunalar
010203027,815,212,6FeSO₄·7H₂OFeSO₄7H₂OMassa, g
FeSO₄·nH₂O: 27,8 g kristallgidrat qizdirilganda 12,6 g suv ketdi. FeSO₄ = 15,2 g = 0,1 mol, suv = 12,6/18 = 0,7 mol, n = 7: FeSO₄·7H₂O.
Ikki valentli metall oksidi MeO: 112 g MeO ni eritish uchun 146 g HCl (4 mol) sarflandi. MeO + 2HCl → MeCl₂ + H₂O: 2 mol MeO, M = 112/2 = 56, A = 56 − 16 = 40: kalsiy.
Sinfda faoliyat

Jadval tuzing: cho‘yan va po‘lat uchun uglerod miqdori, xossasi, ishlatilishi, olinishi. Po‘latdan yasalgan buyumlarni (asbob, ko‘prik, pichoq, tibbiy asbob) guruhlarga ajrating: konstruksion, asbobbop, zanglamaydigan. Po‘latni toblash tajribasini faqat usta maxsus sharoitda o‘tkazadi; uyda yoqish yoki qizdirish tajribasi qilmang.

Mashq
1
Cho‘yandan po‘lat olishda nimalar kamaytiriladi va nima uchun?
2
36 g uglerodni FeO + C → Fe + CO bo‘yicha oksidlash uchun necha gramm FeO kerak? (M(FeO) = 72, A(C) = 12)
3
2000 kg cho‘yan tarkibida 4 % C bor. Uglerod 1 % gacha kamaytirilsa, necha kg uglerod yo‘qoladi (massa o‘zgarmaydi deb oling)?
4
Legirlangan po‘lat nima va zanglamaydigan po‘latga qaysi metall qo‘shiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFoydadan bog‘chaga hadyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →