ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Suv qattiqligi. 2-amaliy ish

Darslar 25–26 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
25

Suvning qattiqligi va uni yumshatish usullari

Darslik: 117–120-betlar
MaqsadSuv qattiqligi turlarini (vaqtinchalik, doimiy), uning zararini va yumshatish usullarini bilish; tegishli reaksiyalarni yozish.
Yangi so‘zlar
qattiq suv · hard watervaqtinchalik qattiqlik · temporary hardnessdoimiy qattiqlik · permanent hardnesskationit · cation exchanger
Tushuntirish

Qattiq suvda Ca²⁺ va Mg²⁺ ionlari ko‘p, yumshoq suvda juda kam. Vaqtinchalik (karbonat) qattiqlik Ca(HCO₃)₂ va Mg(HCO₃)₂ tufayli, doimiy qattiqlik esa Ca va Mg sulfatlari va xloridlari (CaSO₄, MgCl₂) tufayli bo‘ladi; ikkalasining yig‘indisi umumiy qattiqlik. Qattiq suv zarar keltiradi: qozon va quvurlarda quyqa (qipiq) hosil bo‘ladi, yoqilg‘i ko‘p sarflanadi, sovun ko‘pirmaydi (Ca²⁺ va Mg²⁺ erimaydigan tuz hosil qiladi), go‘sht va sabzavot yaxshi pishmaydi. Vaqtinchalik qattiqlik qaynatish bilan yo‘qoladi: Ca(HCO₃)₂ → CaCO₃↓ + H₂O + CO₂↑. Ohakli suv yoki ishqor ham undan qutqaradi: Ca(HCO₃)₂ + Ca(OH)₂ → 2CaCO₃↓ + 2H₂O. Soda ikkala qattiqlikni yo‘qotadi: Ca(HCO₃)₂ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + 2NaHCO₃ va CaSO₄ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + Na₂SO₄ (doimiy qattiqlik qaynatishdan yo‘qolmaydi). Sanoatda ion almashinuv usuli qo‘llanadi: kationitdan o‘tgan suvda Ca²⁺ va Mg²⁺ Na⁺ ionlariga almashadi: Na₂R + Ca²⁺ → CaR + 2Na⁺. Distillash (haydash) eng toza suv beradi.

QattiqlikSababiBartaraf etish
vaqtinchaCa(HCO₃)₂, Mg(HCO₃)₂qaynatish
doimiyCaSO₄, MgCl₂soda, kationit
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qattiq suv hududlarida suv isitgich yoki choynak ichida oq toshsimon qatlam, ya’ni nakip hosil bo‘ladi. U issiqlikni yomon o‘tkazgani uchun suvni isitishga ko‘proq energiya ketadi va quvurlar torayadi.

Kim ishlatadi

Santexniklar va qozonxona texniklari nakipni tozalaydi va suvni yumshatadi, to‘qimachilik bo‘yoqchilari yumshoq suvdan foydalanadi, sovun va kir yuvish vositasi ishlab chiqaruvchilar qattiq suv bilan hisoblashadi.

Bugun sinab ko‘ring

Toza to‘q rangli likopchaga bir qoshiq jo‘mrak suvini quyib, bir kun deraza yonida qoldiring va suv qurigach qolgan oq halqa yoki dog‘larga qarang. Ularga tegmang va tatib ko‘rmang.

Namunalar
Ca(HCO3)2t°→CaCO3↓ + CO2↑ + H2O
162 g Ca(HCO₃)₂ (M = 162 g/mol, 1 mol) qaynatilsa, 1 mol CaCO₃, ya’ni 100 g quyqa hosil bo‘ladi.
CaSO4 + Na2CO3→CaCO3↓ + Na2SO4
Doimiy qattiqlik: 136 g CaSO₄ (1 mol) ni yo‘qotish uchun 106 g Na₂CO₃ (1 mol) kerak va 100 g CaCO₃ cho‘kadi: CaSO₄ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + Na₂SO₄.
Sinfda faoliyat

Choynak quyqasi kuzatuvi: uyda qaynatilgan suv idishi tubidagi oq tosh qatlami (CaCO₃, MgCO₃) haqida kattalardan so‘rang yoki rasmini ko‘ring. Quyqani kislota bilan tozalashni faqat kattalar o‘tkazadi. Sinfda «Qaysi usul qaysi qattiqlikka?» jadvalini to‘ldiring.

Mashq
1
Vaqtinchalik va doimiy qattiqlik nimadan kelib chiqadi?
2
162 g Ca(HCO₃)₂ qaynatilganda necha gramm CaCO₃ cho‘kadi? (M(Ca(HCO₃)₂) = 162, M(CaCO₃) = 100)
3
MgSO₄ tufayli doimiy qattiqlikni qanday yo‘qotasiz? Tenglamasini yozing.
4
Nima uchun qattiq suvda sovun kam ko‘pirtiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon egasi bilan suhbatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →