Suvning qattiqligi va uni yumshatish usullari
Qattiq suvda Ca²⁺ va Mg²⁺ ionlari ko‘p, yumshoq suvda juda kam. Vaqtinchalik (karbonat) qattiqlik Ca(HCO₃)₂ va Mg(HCO₃)₂ tufayli, doimiy qattiqlik esa Ca va Mg sulfatlari va xloridlari (CaSO₄, MgCl₂) tufayli bo‘ladi; ikkalasining yig‘indisi umumiy qattiqlik. Qattiq suv zarar keltiradi: qozon va quvurlarda quyqa (qipiq) hosil bo‘ladi, yoqilg‘i ko‘p sarflanadi, sovun ko‘pirmaydi (Ca²⁺ va Mg²⁺ erimaydigan tuz hosil qiladi), go‘sht va sabzavot yaxshi pishmaydi. Vaqtinchalik qattiqlik qaynatish bilan yo‘qoladi: Ca(HCO₃)₂ → CaCO₃↓ + H₂O + CO₂↑. Ohakli suv yoki ishqor ham undan qutqaradi: Ca(HCO₃)₂ + Ca(OH)₂ → 2CaCO₃↓ + 2H₂O. Soda ikkala qattiqlikni yo‘qotadi: Ca(HCO₃)₂ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + 2NaHCO₃ va CaSO₄ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + Na₂SO₄ (doimiy qattiqlik qaynatishdan yo‘qolmaydi). Sanoatda ion almashinuv usuli qo‘llanadi: kationitdan o‘tgan suvda Ca²⁺ va Mg²⁺ Na⁺ ionlariga almashadi: Na₂R + Ca²⁺ → CaR + 2Na⁺. Distillash (haydash) eng toza suv beradi.
| Qattiqlik | Sababi | Bartaraf etish |
|---|---|---|
| vaqtincha | Ca(HCO₃)₂, Mg(HCO₃)₂ | qaynatish |
| doimiy | CaSO₄, MgCl₂ | soda, kationit |
Qattiq suv hududlarida suv isitgich yoki choynak ichida oq toshsimon qatlam, ya’ni nakip hosil bo‘ladi. U issiqlikni yomon o‘tkazgani uchun suvni isitishga ko‘proq energiya ketadi va quvurlar torayadi.
Santexniklar va qozonxona texniklari nakipni tozalaydi va suvni yumshatadi, to‘qimachilik bo‘yoqchilari yumshoq suvdan foydalanadi, sovun va kir yuvish vositasi ishlab chiqaruvchilar qattiq suv bilan hisoblashadi.
Toza to‘q rangli likopchaga bir qoshiq jo‘mrak suvini quyib, bir kun deraza yonida qoldiring va suv qurigach qolgan oq halqa yoki dog‘larga qarang. Ularga tegmang va tatib ko‘rmang.
Choynak quyqasi kuzatuvi: uyda qaynatilgan suv idishi tubidagi oq tosh qatlami (CaCO₃, MgCO₃) haqida kattalardan so‘rang yoki rasmini ko‘ring. Quyqani kislota bilan tozalashni faqat kattalar o‘tkazadi. Sinfda «Qaysi usul qaysi qattiqlikka?» jadvalini to‘ldiring.