ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Temir birikmalari. Cho‘yan

Darslar 37–38 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
37

Temirning eng muhim birikmalari. Ishlatilishi

Darslik: 162–164-betlar
MaqsadTemirning +2 va +3 birikmalarini (oksidlar, gidroksidlar, tuzlar), Fe²⁺ va Fe³⁺ ionlariga sifat reaksiyalarini va ishlatilishini bilish.
Yangi so‘zlar
temir(II) gidroksid · iron(II) hydroxidetemir kuporosi · iron vitriolrodanid · thiocyanateberlin lazuri · Prussian blue
Tushuntirish

Temir uch xil oksid beradi: FeO (qora, asosli), Fe₂O₃ (qizil-qo‘ng‘ir, asosan asosli, juda kuchsiz amfoter) va aralash oksid Fe₃O₄ (FeO·Fe₂O₃, magnetit). Fe²⁺ tuzlari temirga kislota ta’sir ettirib olinadi: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑; Fe³⁺ tuzlari esa temirni Cl₂ yoki konsentrlangan kislotalar bilan oksidlab olinadi: 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃. Gidroksidlar ishqor ta’sirida cho‘kadi: FeCl₂ + 2NaOH → Fe(OH)₂↓ + 2NaCl (och-yashil/oq, havoda tezda qo‘ng‘irlashadi: 4Fe(OH)₂ + O₂ + 2H₂O → 4Fe(OH)₃) va FeCl₃ + 3NaOH → Fe(OH)₃↓ + 3NaCl (qo‘ng‘ir); qizdirilsa 2Fe(OH)₃ → Fe₂O₃ + 3H₂O. Fe(OH)₂ asosli, Fe(OH)₃ esa asosan asosli (juda kuchsiz amfoter), ikkalasi kislotalarda eriydi: Fe(OH)₃ + 3HCl → FeCl₃ + 3H₂O. Fe³⁺ ni temir bilan Fe²⁺ ga qaytarish mumkin: 2FeCl₃ + Fe → 3FeCl₂. Sifat reaksiyalari: Fe³⁺ + sariq qon tuzi K₄[Fe(CN)₆] → to‘q ko‘k cho‘kma (berlin lazuri); Fe³⁺ + rodanid (KNCS) → qon-qizil Fe(NCS)₃ eritmasi; Fe²⁺ + qizil qon tuzi K₃[Fe(CN)₆] → ko‘k cho‘kma (turnbul ko‘ki). Temir kuporosi FeSO₄·7H₂O qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi va bo‘yoqlar tayyorlashda, FeCl₃ va Fe₂(SO₄)₃ suvni tozalashda va to‘qimachilikda ishlatiladi. Temir gemoglobin tarkibiga kirib, qonda kislorod tashiydi, shuning uchun ovqat bilan yetarli temir (go‘sht, jigar, anor, sabzavotlar) olish kerak; temir preparatlarini faqat shifokor maslahatiga ko‘ra qabul qiling.

IonReagentBelgi
Fe²⁺K₃[Fe(CN)₆]to‘q ko‘k cho‘kma
Fe³⁺K₄[Fe(CN)₆]berlin lazuri (ko‘k)
Fe³⁺KNCSqon-qizil rang
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

G‘isht va tom koshinlari qizil-jigarrang bo‘ladi, chunki loy tarkibidagi temir birikmalari pishganda temir(III) oksidiga aylanadi. Loy tarkibida temir qancha ko‘p bo‘lsa, rangi shuncha to‘qroq bo‘lishi mumkin.

Kim ishlatadi

G‘isht ustalari loyning tarkibiga qarab rangni boshqaradi, pigment ishlab chiqaruvchilar temir oksididan bo‘yoq tayyorlaydi, geologlar tuproq rangidan temir miqdorini taxmin qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Qizil g‘isht, qizg‘ish tuproq va kulrang tuproq yoki beton bo‘lagi ranglarini solishtirib, qaysilarida temir ko‘proq bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.

Namunalar
0100200300278152126FeSO₄·7H₂OFeSO₄7H₂OMassa, g/mol
FeSO₄·7H₂O: M = 152 + 126 = 278 g/mol. 556 g kuporosda 2 mol, ya’ni 304 g suvsiz FeSO₄ bor.
2Fe(OH)3t°→Fe2O3 + 3H2O
2Fe(OH)₃ → Fe₂O₃ + 3H₂O: 214 g Fe(OH)₃ (2 mol, M = 107) dan 160 g Fe₂O₃ hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

O‘qituvchi ko‘rsatadigan tajribalar: FeCl₃ + KNCS (qon-qizil rang), FeCl₃ + NaOH (qo‘ng‘ir cho‘kma), FeSO₄ + NaOH (cho‘kma rangi o‘zgarishi). Siz kuzatuvlar jadvalini tuzing: «Ion», «Reaktiv», «Kuzatilgan o‘zgarish». Kompleks sianid tuzlar va rodanidlar bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi; kislota bilan aralashtirmang.

Mashq
1
Fe²⁺ va Fe³⁺ ionlarini bir-biridan qanday ajratish mumkin?
2
556 g FeSO₄·7H₂O tarkibida necha gramm suvsiz FeSO₄ bor? (M(FeSO₄·7H₂O) = 278, M(FeSO₄) = 152)
3
Nima uchun Fe(OH)₂ cho‘kmasi havoda qo‘ng‘irlashadi? Tenglamasini yozing.
4
Nima uchun FeCl₃ eritmasida temir qirindisi bo‘lsa, eritma asta-sekin rangsizlanib yashilroq bo‘lib qoladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot va yarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →