Temirning eng muhim birikmalari. Ishlatilishi
Temir uch xil oksid beradi: FeO (qora, asosli), Fe₂O₃ (qizil-qo‘ng‘ir, asosan asosli, juda kuchsiz amfoter) va aralash oksid Fe₃O₄ (FeO·Fe₂O₃, magnetit). Fe²⁺ tuzlari temirga kislota ta’sir ettirib olinadi: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑; Fe³⁺ tuzlari esa temirni Cl₂ yoki konsentrlangan kislotalar bilan oksidlab olinadi: 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃. Gidroksidlar ishqor ta’sirida cho‘kadi: FeCl₂ + 2NaOH → Fe(OH)₂↓ + 2NaCl (och-yashil/oq, havoda tezda qo‘ng‘irlashadi: 4Fe(OH)₂ + O₂ + 2H₂O → 4Fe(OH)₃) va FeCl₃ + 3NaOH → Fe(OH)₃↓ + 3NaCl (qo‘ng‘ir); qizdirilsa 2Fe(OH)₃ → Fe₂O₃ + 3H₂O. Fe(OH)₂ asosli, Fe(OH)₃ esa asosan asosli (juda kuchsiz amfoter), ikkalasi kislotalarda eriydi: Fe(OH)₃ + 3HCl → FeCl₃ + 3H₂O. Fe³⁺ ni temir bilan Fe²⁺ ga qaytarish mumkin: 2FeCl₃ + Fe → 3FeCl₂. Sifat reaksiyalari: Fe³⁺ + sariq qon tuzi K₄[Fe(CN)₆] → to‘q ko‘k cho‘kma (berlin lazuri); Fe³⁺ + rodanid (KNCS) → qon-qizil Fe(NCS)₃ eritmasi; Fe²⁺ + qizil qon tuzi K₃[Fe(CN)₆] → ko‘k cho‘kma (turnbul ko‘ki). Temir kuporosi FeSO₄·7H₂O qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi va bo‘yoqlar tayyorlashda, FeCl₃ va Fe₂(SO₄)₃ suvni tozalashda va to‘qimachilikda ishlatiladi. Temir gemoglobin tarkibiga kirib, qonda kislorod tashiydi, shuning uchun ovqat bilan yetarli temir (go‘sht, jigar, anor, sabzavotlar) olish kerak; temir preparatlarini faqat shifokor maslahatiga ko‘ra qabul qiling.
O‘qituvchi ko‘rsatadigan tajribalar: FeCl₃ + KNCS (qon-qizil rang), FeCl₃ + NaOH (qo‘ng‘ir cho‘kma), FeSO₄ + NaOH (cho‘kma rangi o‘zgarishi). Siz kuzatuvlar jadvalini tuzing: «Ion», «Reaktiv», «Kuzatilgan o‘zgarish». Kompleks sianid tuzlar va rodanidlar bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi; kislota bilan aralashtirmang.