Temirning eng muhim birikmalari. Ishlatilishi
Temir uch xil oksid beradi: FeO (qora, asosli), Fe₂O₃ (qizil-qo‘ng‘ir, asosan asosli, juda kuchsiz amfoter) va aralash oksid Fe₃O₄ (FeO·Fe₂O₃, magnetit). Fe²⁺ tuzlari temirga kislota ta’sir ettirib olinadi: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑; Fe³⁺ tuzlari esa temirni Cl₂ yoki konsentrlangan kislotalar bilan oksidlab olinadi: 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃. Gidroksidlar ishqor ta’sirida cho‘kadi: FeCl₂ + 2NaOH → Fe(OH)₂↓ + 2NaCl (och-yashil/oq, havoda tezda qo‘ng‘irlashadi: 4Fe(OH)₂ + O₂ + 2H₂O → 4Fe(OH)₃) va FeCl₃ + 3NaOH → Fe(OH)₃↓ + 3NaCl (qo‘ng‘ir); qizdirilsa 2Fe(OH)₃ → Fe₂O₃ + 3H₂O. Fe(OH)₂ asosli, Fe(OH)₃ esa asosan asosli (juda kuchsiz amfoter), ikkalasi kislotalarda eriydi: Fe(OH)₃ + 3HCl → FeCl₃ + 3H₂O. Fe³⁺ ni temir bilan Fe²⁺ ga qaytarish mumkin: 2FeCl₃ + Fe → 3FeCl₂. Sifat reaksiyalari: Fe³⁺ + sariq qon tuzi K₄[Fe(CN)₆] → to‘q ko‘k cho‘kma (berlin lazuri); Fe³⁺ + rodanid (KNCS) → qon-qizil Fe(NCS)₃ eritmasi; Fe²⁺ + qizil qon tuzi K₃[Fe(CN)₆] → ko‘k cho‘kma (turnbul ko‘ki). Temir kuporosi FeSO₄·7H₂O qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi va bo‘yoqlar tayyorlashda, FeCl₃ va Fe₂(SO₄)₃ suvni tozalashda va to‘qimachilikda ishlatiladi. Temir gemoglobin tarkibiga kirib, qonda kislorod tashiydi, shuning uchun ovqat bilan yetarli temir (go‘sht, jigar, anor, sabzavotlar) olish kerak; temir preparatlarini faqat shifokor maslahatiga ko‘ra qabul qiling.
| Ion | Reagent | Belgi |
|---|---|---|
| Fe²⁺ | K₃[Fe(CN)₆] | to‘q ko‘k cho‘kma |
| Fe³⁺ | K₄[Fe(CN)₆] | berlin lazuri (ko‘k) |
| Fe³⁺ | KNCS | qon-qizil rang |
G‘isht va tom koshinlari qizil-jigarrang bo‘ladi, chunki loy tarkibidagi temir birikmalari pishganda temir(III) oksidiga aylanadi. Loy tarkibida temir qancha ko‘p bo‘lsa, rangi shuncha to‘qroq bo‘lishi mumkin.
G‘isht ustalari loyning tarkibiga qarab rangni boshqaradi, pigment ishlab chiqaruvchilar temir oksididan bo‘yoq tayyorlaydi, geologlar tuproq rangidan temir miqdorini taxmin qiladi.
Qizil g‘isht, qizg‘ish tuproq va kulrang tuproq yoki beton bo‘lagi ranglarini solishtirib, qaysilarida temir ko‘proq bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.
O‘qituvchi ko‘rsatadigan tajribalar: FeCl₃ + KNCS (qon-qizil rang), FeCl₃ + NaOH (qo‘ng‘ir cho‘kma), FeSO₄ + NaOH (cho‘kma rangi o‘zgarishi). Siz kuzatuvlar jadvalini tuzing: «Ion», «Reaktiv», «Kuzatilgan o‘zgarish». Kompleks sianid tuzlar va rodanidlar bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi; kislota bilan aralashtirmang.