☰ Mundarija · Kimyo

Silikat sanoati

Darslar 15 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
15

Silikat sanoati

Darslik: 66–70-betlar
MaqsadSilikat sanoatining asosiy tarmoqlari — shisha, sement, beton va keramika ishlab chiqarish xomashyosi va jarayonlarini bilish; tegishli reaksiya tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
shisha · glasssement · cementtemir-beton · reinforced concretekeramika · ceramics
Tushuntirish

Silikat sanoati tabiiy silikatlar va kremnezemdan shisha, sement, keramika, beton kabi materiallar tayyorlaydi. Oddiy shisha qum (SiO₂), soda (Na₂CO₃) va ohaktosh (CaCO₃) aralashmasini suyuqlantirib olinadi: Na₂CO₃ + SiO₂ → Na₂SiO₃ + CO₂↑, CaCO₃ + SiO₂ → CaSiO₃ + CO₂↑; mahsulot natriy va kalsiy silikatlarning SiO₂ bilan aralashmasi bo‘lib, taxminan Na₂O·CaO·6SiO₂ tarkibga ega. Sovutilganda shisha asta quyuqlashadi, shuning uchun unga har xil shakl berish mumkin. Sodani potash (K₂CO₃) bilan almashtirsak, qiyin suyuqlanadigan kimyoviy shisha, qo‘shimcha PbO bilan xrustal olinadi; Co(II) oksidi ko‘k, Cr(III) oksidi yashil, Cu(I) oksidi qizil rang beradi. Sement uchun ohaktosh va gil maydalanib aylanuvchi pechda taxminan 1450 °C da kuydiriladi, hosil bo‘lgan klinker kukunga aylantirilib sement olinadi; u suv bilan aralashtirilganda qotadi, hatto suv ostida ham. Sementga qum va shag‘al aralashtirilsa beton, ichiga po‘lat armatura joylansa temir-beton hosil bo‘ladi. Keramika (sopol, chinni, fayans, g‘isht) gil, kaolin va qumdan shakllanib kuydiriladi; yuzasi glazur bilan qoplanib suv o‘tkazmaydigan qilinadi. O‘zbekistonda kulolchilik Samarqand, Buxoro, Xiva, Rishton kabi shaharlarda qadimdan rivojlangan, Angrenda kaolin qazib olinadi.

Namunalar
CaCO₃ + SiO₂ → CaSiO₃ + CO₂↑: 100 g (1 mol) CaCO₃ bilan 60 g (1 mol) SiO₂ reaksiyaga kirishadi va 116 g CaSiO₃ hosil bo‘ladi.
Oddiy shisha tarkibi taxminan Na₂O·CaO·6SiO₂: M = 62 + 56 + 6 · 60 = 478 g/mol. Undagi SiO₂ ulushi 360 : 478 ≈ 0,75, ya’ni shishaning taxminan 75 % i kremnezemdan iborat.
Sinfda faoliyat

Sinf «Silikat buyumlari xaritasi»: uydagi, maktabdagi buyumlar (deraza oynasi, g‘isht, piyola, lagan, kafel) rasmini yoki nomini daftarga yozing va ularni shisha, keramika, sement-beton ustunlariga ajrating. Kulolchilik ustaxonasiga ekskursiya mumkin; pechlar va suyuq shisha bilan faqat ustalar ishlaydi. Sement changi ko‘z va teriga ta’sir qiladi, shuning uchun uni bolalar ishlatmaydi.

Mashq
1
Oddiy shisha uchun xomashyolarni sanang.
2
100 g CaCO₃ bilan reaksiyaga kirishadigan SiO₂ massasi qancha? (CaCO₃ + SiO₂ → CaSiO₃ + CO₂)
3
Beton va temir-beton orasidagi farq nimada?
4
Nima uchun keramika buyumlari glazur bilan qoplanadi?