ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Silikat sanoati

Darslar 15 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
15

Silikat sanoati

Darslik: 66–70-betlar
MaqsadSilikat sanoatining asosiy tarmoqlari — shisha, sement, beton va keramika ishlab chiqarish xomashyosi va jarayonlarini bilish; tegishli reaksiya tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
shisha · glasssement · cementtemir-beton · reinforced concretekeramika · ceramics
Tushuntirish

Silikat sanoati tabiiy silikatlar va kremnezemdan shisha, sement, keramika, beton kabi materiallar tayyorlaydi. Oddiy shisha qum (SiO₂), soda (Na₂CO₃) va ohaktosh (CaCO₃) aralashmasini suyuqlantirib olinadi: Na₂CO₃ + SiO₂ → Na₂SiO₃ + CO₂↑, CaCO₃ + SiO₂ → CaSiO₃ + CO₂↑; mahsulot natriy va kalsiy silikatlarning SiO₂ bilan aralashmasi bo‘lib, taxminan Na₂O·CaO·6SiO₂ tarkibga ega. Sovutilganda shisha asta quyuqlashadi, shuning uchun unga har xil shakl berish mumkin. Sodani potash (K₂CO₃) bilan almashtirsak, qiyin suyuqlanadigan kimyoviy shisha, qo‘shimcha PbO bilan xrustal olinadi; Co(II) oksidi ko‘k, Cr(III) oksidi yashil, Cu(I) oksidi qizil rang beradi. Sement uchun ohaktosh va gil maydalanib aylanuvchi pechda taxminan 1450 °C da kuydiriladi, hosil bo‘lgan klinker kukunga aylantirilib sement olinadi; u suv bilan aralashtirilganda qotadi, hatto suv ostida ham. Sementga qum va shag‘al aralashtirilsa beton, ichiga po‘lat armatura joylansa temir-beton hosil bo‘ladi. Keramika (sopol, chinni, fayans, g‘isht) gil, kaolin va qumdan shakllanib kuydiriladi; yuzasi glazur bilan qoplanib suv o‘tkazmaydigan qilinadi. O‘zbekistonda kulolchilik Samarqand, Buxoro, Xiva, Rishton kabi shaharlarda qadimdan rivojlangan, Angrenda kaolin qazib olinadi.

MahsulotXomashyo
oddiy shishaqum, soda, ohaktosh
sementohaktosh va gil
sopol (keramika)gil, kaolin
betonsement, qum, shag‘al, suv
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sement suv bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib qotadi, shunchaki qurib qolmaydi. Shuning uchun beton ko‘prik tayanchlari kabi suv ostida ham qotadi va ishlayveradi.

Kim ishlatadi

Qurilishchilar beton qorishmasini tayyorlaydi, ko‘prik muhandislari suv ostida beton quyadi, keramika ustalari loydan idish va g‘isht pishiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan xavfsiz joyda singan beton bo‘lagi yoki sinib qolgan yo‘lak chetidagi qirrani ko‘rib, undagi mayda tosh, qum va sement qismlarini ajrating. Qoldiqqa qo‘l tegizmang.

Namunalar
CaCO3 + SiO2t°→CaSiO3 + CO2↑
CaCO₃ + SiO₂ → CaSiO₃ + CO₂↑: 100 g (1 mol) CaCO₃ bilan 60 g (1 mol) SiO₂ reaksiyaga kirishadi va 116 g CaSiO₃ hosil bo‘ladi.
13%11,7%75,3%Na₂OCaO6SiO₂
Oddiy shisha tarkibi taxminan Na₂O·CaO·6SiO₂: M = 62 + 56 + 6 · 60 = 478 g/mol. Undagi SiO₂ ulushi 360 : 478 ≈ 0,75, ya’ni shishaning taxminan 75 % i kremnezemdan iborat.
Sinfda faoliyat

Sinf «Silikat buyumlari xaritasi»: uydagi, maktabdagi buyumlar (deraza oynasi, g‘isht, piyola, lagan, kafel) rasmini yoki nomini daftarga yozing va ularni shisha, keramika, sement-beton ustunlariga ajrating. Kulolchilik ustaxonasiga ekskursiya mumkin; pechlar va suyuq shisha bilan faqat ustalar ishlaydi. Sement changi ko‘z va teriga ta’sir qiladi, shuning uchun uni bolalar ishlatmaydi.

Mashq
1
Oddiy shisha uchun xomashyolarni sanang.
2
100 g CaCO₃ bilan reaksiyaga kirishadigan SiO₂ massasi qancha? (CaCO₃ + SiO₂ → CaSiO₃ + CO₂)
3
Beton va temir-beton orasidagi farq nimada?
4
Nima uchun keramika buyumlari glazur bilan qoplanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki buyurtma e’loniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →