Silikat sanoati
Silikat sanoati tabiiy silikatlar va kremnezemdan shisha, sement, keramika, beton kabi materiallar tayyorlaydi. Oddiy shisha qum (SiO₂), soda (Na₂CO₃) va ohaktosh (CaCO₃) aralashmasini suyuqlantirib olinadi: Na₂CO₃ + SiO₂ → Na₂SiO₃ + CO₂↑, CaCO₃ + SiO₂ → CaSiO₃ + CO₂↑; mahsulot natriy va kalsiy silikatlarning SiO₂ bilan aralashmasi bo‘lib, taxminan Na₂O·CaO·6SiO₂ tarkibga ega. Sovutilganda shisha asta quyuqlashadi, shuning uchun unga har xil shakl berish mumkin. Sodani potash (K₂CO₃) bilan almashtirsak, qiyin suyuqlanadigan kimyoviy shisha, qo‘shimcha PbO bilan xrustal olinadi; Co(II) oksidi ko‘k, Cr(III) oksidi yashil, Cu(I) oksidi qizil rang beradi. Sement uchun ohaktosh va gil maydalanib aylanuvchi pechda taxminan 1450 °C da kuydiriladi, hosil bo‘lgan klinker kukunga aylantirilib sement olinadi; u suv bilan aralashtirilganda qotadi, hatto suv ostida ham. Sementga qum va shag‘al aralashtirilsa beton, ichiga po‘lat armatura joylansa temir-beton hosil bo‘ladi. Keramika (sopol, chinni, fayans, g‘isht) gil, kaolin va qumdan shakllanib kuydiriladi; yuzasi glazur bilan qoplanib suv o‘tkazmaydigan qilinadi. O‘zbekistonda kulolchilik Samarqand, Buxoro, Xiva, Rishton kabi shaharlarda qadimdan rivojlangan, Angrenda kaolin qazib olinadi.
| Mahsulot | Xomashyo |
|---|---|
| oddiy shisha | qum, soda, ohaktosh |
| sement | ohaktosh va gil |
| sopol (keramika) | gil, kaolin |
| beton | sement, qum, shag‘al, suv |
Sement suv bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib qotadi, shunchaki qurib qolmaydi. Shuning uchun beton ko‘prik tayanchlari kabi suv ostida ham qotadi va ishlayveradi.
Qurilishchilar beton qorishmasini tayyorlaydi, ko‘prik muhandislari suv ostida beton quyadi, keramika ustalari loydan idish va g‘isht pishiradi.
Kattalar bilan xavfsiz joyda singan beton bo‘lagi yoki sinib qolgan yo‘lak chetidagi qirrani ko‘rib, undagi mayda tosh, qum va sement qismlarini ajrating. Qoldiqqa qo‘l tegizmang.
Sinf «Silikat buyumlari xaritasi»: uydagi, maktabdagi buyumlar (deraza oynasi, g‘isht, piyola, lagan, kafel) rasmini yoki nomini daftarga yozing va ularni shisha, keramika, sement-beton ustunlariga ajrating. Kulolchilik ustaxonasiga ekskursiya mumkin; pechlar va suyuq shisha bilan faqat ustalar ishlaydi. Sement changi ko‘z va teriga ta’sir qiladi, shuning uchun uni bolalar ishlatmaydi.