ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Xrom va uning birikmalari

Darslar 33–34 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
33

Xrom. Davriy jadvaldagi o‘rni, atom tuzilishi va ayrim xossalari

Darslik: 145–146-betlar
MaqsadXromning davriy jadvaldagi o‘rni, atom tuzilishi, olinishi, xossalari va ishlatilishini bilish.
Yangi so‘zlar
xrom · chromiumxromli temirtosh · chromitealuminotermiya · aluminothermyzanglamaydigan po‘lat · stainless steel
Tushuntirish

Xrom 4-davr, VI guruh yonaki guruhchasida (VI B) joylashgan (Z = 24), elektron konfiguratsiyasi [Ar] 3d⁵ 4s¹; birikmalarida +2, +3 va +6 oksidlanish darajalarini beradi (eng barqaror +3). Tabiatda asosan xromli temirtosh FeO·Cr₂O₃ holida uchraydi. Sof xrom Cr₂O₃ ni aluminiy bilan qaytarib olinadi: Cr₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Cr; xromli temirtoshni koks bilan qaytarsak xrom va temir aralashmasi (ferroxrom) hosil bo‘ladi: FeO·Cr₂O₃ + 4C → 2Cr + Fe + 4CO. Xrom — kumushsimon oq, qattiq, yaltiroq metall; yuzasi yupqa oksid parda bilan qoplangani uchun havoda barqaror. Qizdirilganda suyultirilgan HCl bilan reaksiyaga kirishadi: Cr + 2HCl → CrCl₂ + H₂↑ (havoda Cr²⁺ tezda Cr³⁺ ga o‘tadi); konsentrlangan HNO₃ da passivlanadi. Yuqori haroratda: 4Cr + 3O₂ → 2Cr₂O₃, 2Cr + 3Cl₂ → 2CrCl₃, 2Cr + 3S → Cr₂S₃. Korroziyaga chidamli bo‘lgani uchun xrom buyumlarni qoplashda (xromlash) va po‘latga qo‘shib zanglamaydigan po‘lat olishda ishlatiladi (taxminan 12 % va undan ko‘p xrom).

3d54s1Cr
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Teri charm tabaqalash jarayonida ko‘pincha xrom(III) tuzlari bilan ishlanadi. +3 holatdagi xrom birikmalari nisbatan xavfsiz, +6 holatdagilari esa zaharli bo‘lgani uchun korxonalarda qat’iy nazorat qilinadi.

Kim ishlatadi

Charm ishlab chiqaruvchilar tabaqalash jarayonini nazorat qiladi, metallurglar xromni po‘lat qotishmalari uchun ishlatadi, mehnat xavfsizligi xodimlari zaharli birikmalar bilan ishlash qoidalarini belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Charm poyabzal yoki kamarga qarang: u egiluvchan va chirimaydi, garchi bir vaqtlar xom teri bo‘lgan. Farqni tabaqalash yaratadi. Faqat qarang.

Namunalar
Cr₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Cr: 152 g (1 mol) Cr₂O₃ dan 104 g (2 mol) Cr olinadi; 304 g dan 208 g.
050100150200250224104FeO·Cr₂O₃2CrMassa, g/mol
FeO·Cr₂O₃ (M = 224) tarkibida 2 mol Cr, ya’ni 104 g bor; 448 g rudada 208 g xrom.
Sinfda faoliyat

Kundalik hayotda xromlangan buyumlarni (jo‘mrak, mashina detallari, asboblar) kuzating va ularning yaltirashi va zanglamasligi sababini yozing. Xrom va uning birikmalari bilan tajribalarni faqat o‘qituvchi o‘tkazadi; xrom(VI) birikmalari zaharli.

Mashq
1
Xromning elektron konfiguratsiyasini yozing va xarakterli oksidlanish darajalarini ayting.
2
608 g Cr₂O₃ aluminiy bilan qaytarilsa, necha gramm Cr olinadi? (M(Cr₂O₃) = 152, A(Cr) = 52)
3
104 g Cr suyultirilgan HCl bilan reaksiyaga kirishsa, necha gramm H₂ ajraladi? (A(Cr) = 52)
4
Nima uchun xrom havoda zanglamaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov hisobi: davom etamizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →