Xrom. Davriy jadvaldagi o‘rni, atom tuzilishi va ayrim xossalari
Xrom 4-davr, VI guruh yonaki guruhchasida (VI B) joylashgan (Z = 24), elektron konfiguratsiyasi [Ar] 3d⁵ 4s¹; birikmalarida +2, +3 va +6 oksidlanish darajalarini beradi (eng barqaror +3). Tabiatda asosan xromli temirtosh FeO·Cr₂O₃ holida uchraydi. Sof xrom Cr₂O₃ ni aluminiy bilan qaytarib olinadi: Cr₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Cr; xromli temirtoshni koks bilan qaytarsak xrom va temir aralashmasi (ferroxrom) hosil bo‘ladi: FeO·Cr₂O₃ + 4C → 2Cr + Fe + 4CO. Xrom — kumushsimon oq, qattiq, yaltiroq metall; yuzasi yupqa oksid parda bilan qoplangani uchun havoda barqaror. Qizdirilganda suyultirilgan HCl bilan reaksiyaga kirishadi: Cr + 2HCl → CrCl₂ + H₂↑ (havoda Cr²⁺ tezda Cr³⁺ ga o‘tadi); konsentrlangan HNO₃ da passivlanadi. Yuqori haroratda: 4Cr + 3O₂ → 2Cr₂O₃, 2Cr + 3Cl₂ → 2CrCl₃, 2Cr + 3S → Cr₂S₃. Korroziyaga chidamli bo‘lgani uchun xrom buyumlarni qoplashda (xromlash) va po‘latga qo‘shib zanglamaydigan po‘lat olishda ishlatiladi (taxminan 12 % va undan ko‘p xrom).
Teri charm tabaqalash jarayonida ko‘pincha xrom(III) tuzlari bilan ishlanadi. +3 holatdagi xrom birikmalari nisbatan xavfsiz, +6 holatdagilari esa zaharli bo‘lgani uchun korxonalarda qat’iy nazorat qilinadi.
Charm ishlab chiqaruvchilar tabaqalash jarayonini nazorat qiladi, metallurglar xromni po‘lat qotishmalari uchun ishlatadi, mehnat xavfsizligi xodimlari zaharli birikmalar bilan ishlash qoidalarini belgilaydi.
Charm poyabzal yoki kamarga qarang: u egiluvchan va chirimaydi, garchi bir vaqtlar xom teri bo‘lgan. Farqni tabaqalash yaratadi. Faqat qarang.
Kundalik hayotda xromlangan buyumlarni (jo‘mrak, mashina detallari, asboblar) kuzating va ularning yaltirashi va zanglamasligi sababini yozing. Xrom va uning birikmalari bilan tajribalarni faqat o‘qituvchi o‘tkazadi; xrom(VI) birikmalari zaharli.