Soda ishlab chiqarish
Soda Na₂CO₃ shisha, sovun, qog‘oz, to‘qimachilik, neft sanoati va kundalik turmushda keng ishlatiladi, lekin tabiatda kam uchraydi, shuning uchun uni sintez qilishadi. Suvsiz Na₂CO₃ kalsinatsiyalangan soda, Na₂CO₃·10H₂O (M = 286 g/mol) kristall soda yoki kir soda, NaHCO₃ ichimlik sodasi, NaOH esa kaustik soda deyiladi — ular turli moddalar. Leblan (sulfat) usulida osh tuzi sulfat kislota bilan Na₂SO₄ ga aylantiriladi, u ko‘mir bilan Na₂S ga qaytariladi, Na₂S ohaktosh bilan qizdirilib soda beradi: 2NaCl + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2HCl, Na₂SO₄ + 2C → Na₂S + 2CO₂, Na₂S + CaCO₃ → Na₂CO₃ + CaS; u qimmat bo‘lgani uchun siqib chiqarilgan. Solve (ammiakli) usulida NaCl ning to‘yingan eritmasi ammiak va karbonat angidrid bilan to‘yintiriladi, kam eriydigan NaHCO₃ cho‘kadi: NaCl + NH₃ + CO₂ + H₂O → NaHCO₃↓ + NH₄Cl; uni qizdirib soda olinadi: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O. Ammiak NH₄Cl dan so‘ndirilgan ohak bilan qayta tiklanadi: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → 2NH₃ + CaCl₂ + 2H₂O, CO₂ esa ohaktoshni kuydirishdan olinadi, shu sababli usul tejamli. Qoraqalpog‘istondagi Qo‘ng‘irot soda zavodi turli soda mahsulotlarini ishlab chiqaradi.
Kir yuvish kukunlari tarkibida natriy karbonat bor. U suvni yumshatadi va yog‘ dog‘larini ajratishga yordam beradi, shuning uchun uni kir yuvishda ishlatadi.
Yuvish vositalari ishlab chiqaruvchilar soda qo‘shadi, shisha zavodi xodimlari soda bilan qum va ohaktoshni eritadi, kimyo zavodi muhandislari Solvay usulida soda ishlab chiqarishni boshqaradi.
Kir yuvish kukuni yoki idish yuvish vositasi yorlig‘ida «sodium carbonate» yoki «karbonat» so‘zini qidiring. Qadoqni ochmang va aralashtirmang.
«Soda tasnifi»: kartochkalarda Na₂CO₃, Na₂CO₃·10H₂O, NaHCO₃, NaOH nomlari (kalsinatsiyalangan, kristall, ichimlik, kaustik) va ishlatilish sohalari yozilgan. Jamoalar ularni moslashtiradi. Eslatma: kaustik soda va kir soda teri va ko‘zga zarar yetkazadi; ularni faqat kattalar ishlatadi.