ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Soda ishlab chiqarish. Kalsiy va magniy

Darslar 23–24 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
23

Soda ishlab chiqarish

Darslik: 105–108-betlar
MaqsadSoda turlarini (kalsinatsiyalangan, kristall, ichimlik soda, kaustik soda) farqlash; Leblan va Solve usullarining mohiyatini va soda ishlatilishini bilish.
Yangi so‘zlar
kalsinatsiyalangan soda · calcined (anhydrous) sodakristall soda · crystalline (washing) sodaammiakli usul · ammonia (Solvay) processkristallogidrat · crystal hydrate
Tushuntirish

Soda Na₂CO₃ shisha, sovun, qog‘oz, to‘qimachilik, neft sanoati va kundalik turmushda keng ishlatiladi, lekin tabiatda kam uchraydi, shuning uchun uni sintez qilishadi. Suvsiz Na₂CO₃ kalsinatsiyalangan soda, Na₂CO₃·10H₂O (M = 286 g/mol) kristall soda yoki kir soda, NaHCO₃ ichimlik sodasi, NaOH esa kaustik soda deyiladi — ular turli moddalar. Leblan (sulfat) usulida osh tuzi sulfat kislota bilan Na₂SO₄ ga aylantiriladi, u ko‘mir bilan Na₂S ga qaytariladi, Na₂S ohaktosh bilan qizdirilib soda beradi: 2NaCl + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2HCl, Na₂SO₄ + 2C → Na₂S + 2CO₂, Na₂S + CaCO₃ → Na₂CO₃ + CaS; u qimmat bo‘lgani uchun siqib chiqarilgan. Solve (ammiakli) usulida NaCl ning to‘yingan eritmasi ammiak va karbonat angidrid bilan to‘yintiriladi, kam eriydigan NaHCO₃ cho‘kadi: NaCl + NH₃ + CO₂ + H₂O → NaHCO₃↓ + NH₄Cl; uni qizdirib soda olinadi: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O. Ammiak NH₄Cl dan so‘ndirilgan ohak bilan qayta tiklanadi: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → 2NH₃ + CaCl₂ + 2H₂O, CO₂ esa ohaktoshni kuydirishdan olinadi, shu sababli usul tejamli. Qoraqalpog‘istondagi Qo‘ng‘irot soda zavodi turli soda mahsulotlarini ishlab chiqaradi.

NaCl + NH3 + CO2 + H2O→NaHCO3↓ + NH4Cl
Solve usuli: NaHCO₃ kam eriydi va cho‘kadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kir yuvish kukunlari tarkibida natriy karbonat bor. U suvni yumshatadi va yog‘ dog‘larini ajratishga yordam beradi, shuning uchun uni kir yuvishda ishlatadi.

Kim ishlatadi

Yuvish vositalari ishlab chiqaruvchilar soda qo‘shadi, shisha zavodi xodimlari soda bilan qum va ohaktoshni eritadi, kimyo zavodi muhandislari Solvay usulida soda ishlab chiqarishni boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kir yuvish kukuni yoki idish yuvish vositasi yorlig‘ida «sodium carbonate» yoki «karbonat» so‘zini qidiring. Qadoqni ochmang va aralashtirmang.

Namunalar
0200400600572212360Na₂CO₃·10H₂ONa₂CO₃10H₂O2 mol: massa, g
572 g kristall sodada (2 mol Na₂CO₃·10H₂O) 2 · 106 = 212 g suvsiz soda va 2 · 180 = 360 g suv bor.
2NaHCO3t°→Na2CO3 + CO2↑ + H2O
Solve usuli: 2 mol NaHCO₃ (168 g) qizdirilsa, 1 mol Na₂CO₃ (106 g), 1 mol CO₂ va 1 mol H₂O hosil bo‘ladi; CO₂ jarayonga qaytariladi.
Sinfda faoliyat

«Soda tasnifi»: kartochkalarda Na₂CO₃, Na₂CO₃·10H₂O, NaHCO₃, NaOH nomlari (kalsinatsiyalangan, kristall, ichimlik, kaustik) va ishlatilish sohalari yozilgan. Jamoalar ularni moslashtiradi. Eslatma: kaustik soda va kir soda teri va ko‘zga zarar yetkazadi; ularni faqat kattalar ishlatadi.

Mashq
1
Kristall soda formulasi va molyar massasini yozing.
2
572 g kristall sodani qizdirib suvsizlantirsak, necha gramm suvsiz soda qoladi? (M(Na₂CO₃) = 106)
3
Solve usulida cho‘kmaga tushadigan modda qaysi va nima uchun?
4
Nima uchun Solve usuli Leblan usulidan tejamliroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi norozi mijozHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →