Uglerod guruhidagi elementlarning umumiy tavsifi
Uglerod guruhi (davriy sistemaning IV guruh bosh guruhchasi) C, Si, Ge, Sn, Pb elementlaridan iborat; ularning tashqi pog‘onasi ns²np² konfiguratsiyali, ular p-elementlardir. Birikmalarida odatda II yoki IV valentli bo‘ladi; eng yuqori oksidlanish darajasi +4 (CO₂, SiO₂), eng quyisi –4 (CH₄, Mg₂Si). Uglerod uchun +2 ham xos (CO). Guruhda yuqoridan pastga atom radiusi ortadi va metallik xossalari kuchayadi: C, Si metallmas, Sn, Pb metall. Uglerod tabiatda erkin holda (olmos, grafit), karbonatlar (CaCO₃, MgCO₃, dolomit CaCO₃·MgCO₃), ko‘mir, neft, tabiiy gaz va barcha tirik organizmlar tarkibida uchraydi. Olmosda har bir atom to‘rtta atom bilan tetraedr bo‘ylab qutbsiz kovalent bog‘ hosil qiladi — u eng qattiq modda va tok o‘tkazmaydi; grafit qatlamli, qatlamlar orasidagi bog‘ kuchsiz, shuning uchun yumshoq, metall yaltiroq, tok o‘tkazadi. Karbin (chiziqli zanjir) va fulleren (yopiq uglerod «to‘plari») ham uglerodning allotropik shakllari. O‘simliklar fotosintezda CO₂ ni o‘zlashtiradi; nafas olish, chirish, yonish va vulqonlar CO₂ ni atmosferaga qaytaradi.
| Element | Xarakter | Oksidlanish darajalari |
|---|---|---|
| C | metallmas | –4, +2, +4 |
| Si | metallmas | –4, +4 |
| Ge | yarim metall | +2, +4 |
| Sn | metall | +2, +4 |
| Pb | metall | +2, +4 |
Yeb turgan olmangizdagi uglerod bir paytlar havodagi CO₂ edi: daraxt uni barglari bilan olib, shakar va tolaga aylantirgan. Biz yeganimizda uglerod bizga o‘tadi, nafas chiqarganda esa yana CO₂ bo‘lib havoga qaytadi.
Ekologlar uglerod aylanishini kuzatadi, iqlim olimlari havodagi CO₂ ni o‘lchaydi, o‘rmon va bog‘ xodimlari daraxtlar qancha uglerodni bog‘lashini baholaydi.
Bugungi ovqatingizdagi uchta mahsulotni yozib, ularning hammasida uglerod borligini belgilang. Suvda uglerod bormi?
Olmos va grafit modellari: plastilin sharchalar va muzqaymoq tayoqchalaridan olmosning tetraedrik panjarasi va grafitning qatlamli modelini yasang. Modellarni solishtirib, qaysi biri qattiq ekanini tushuntiring. Faqat plastilin va yog‘och tayoqchalar ishlatiladi.