ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Karbonat kislota va karbonatlar. 1-amaliy ish

Darslar 11–12 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
11

Karbonat kislota va karbonatlarning xossalari

Darslik: 53–60-betlar
MaqsadKarbonat kislota, karbonat va gidrokarbonatlarning tarkibi, xossalari va o‘zaro aylanishini bilish; karbonat ioniga sifat reaksiyasini yozish.
Yangi so‘zlar
karbonat · carbonategidrokarbonat · hydrogencarbonateichimlik sodasi NaHCO₃ · baking (drinking) soda NaHCO₃kir soda Na₂CO₃ · washing soda Na₂CO₃
Tushuntirish

Karbonat kislota H₂CO₃ beqaror, kuchsiz, ikki negizli kislota; u faqat eritmada bo‘ladi: CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃, ikki bosqichda dissotsiatsiyalanadi: H₂CO₃ ⇄ H⁺ + HCO₃⁻, HCO₃⁻ ⇄ H⁺ + CO₃²⁻. U o‘rta tuzlar — karbonatlar (K₂CO₃, CaCO₃) va nordon tuzlar — gidrokarbonatlar (KHCO₃, Ca(HCO₃)₂) hosil qiladi. Suvda faqat ishqoriy metallar va ammoniy karbonatlari hamda barcha gidrokarbonatlar eriydi; boshqa karbonatlar erimaydi. Kuchli kislotalar karbonat va gidrokarbonatlardan CO₂ ni siqib chiqaradi: CO₃²⁻ + 2H⁺ → H₂O + CO₂↑, HCO₃⁻ + H⁺ → H₂O + CO₂↑ — bu karbonat ioniga sifat reaksiyasi (gaz ohakli suvni loyqalatadi). Qizdirilganda ishqoriy metall karbonatlaridan boshqa karbonatlar parchalanadi: CaCO₃ → CaO + CO₂ (qizdirilganda), gidrokarbonatlar karbonatga o‘tadi: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O. Tabiatda CaCO₃ + CO₂ + H₂O ⇄ Ca(HCO₃)₂ muvozanati g‘orlar, stalaktit va stalagmitlarni hosil qiladi. Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O → 2NaHCO₃ reaksiyasi ichimlik sodasini beradi; kir soda shisha, sovun, qog‘oz sanoatida, ohaktosh va marmar qurilishda ishlatiladi. Na₂CO₃ eritmasi gidroliz tufayli ishqoriy.

CaCO3 + CO2 + H2O⇄Ca(HCO3)2
→ tabiatda g‘or va stalaktitlar hosil bo‘lishi · ← qizdirganda
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ohaktosh bloklar, marmar zinapoyalar va tuxum po‘choqlari asosan bir xil modda, ya’ni kalsiy karbonat CaCO₃ dan iborat. Tuxum po‘chog‘ining mustahkamligi ham shu moddadan.

Kim ishlatadi

Quruvchilar ohaktoshdan qurilish materiali tayyorlaydi, geologlar jinslarni karbonat tarkibiga qarab tanib oladi, restavratorlar marmar haykallarni emirilishdan asraydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kalsiy karbonatdan iborat uchta narsani ayting yoki toping (tuxum po‘choqi, chig‘anoq, marmar yoki ohaktosh bo‘lagi). Hech narsa qo‘shib tekshirmang.

Namunalar
2NaHCO3t°→Na2CO3 + CO2↑ + H2O
168 g NaHCO₃ (M = 84 g/mol, 2 mol) qizdirilsa: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O bo‘yicha 1 mol Na₂CO₃ (106 g) va 1 mol CO₂ (44 g) hosil bo‘ladi.
020406080100844044MgCO₃MgOCO₂Massa, g
84 g MgCO₃ (M = 84 g/mol, 1 mol) qizdirilsa: MgCO₃ → MgO + CO₂↑ bo‘yicha 1 mol MgO (40 g) va 1 mol CO₂ (44 g) hosil bo‘ladi; massa saqlanadi: 84 = 40 + 44.
Sinfda faoliyat

«G‘orda» modeli: bo‘r bo‘lagi (yoki ohaktosh) bilan o‘qituvchi ko‘rsatadigan tajriba: bo‘rga limon kislotasining suyultirilgan eritmasini tomizish gaz pufakchalari chiqishini ko‘rsatadi. O‘quvchilar kuzatib, tenglamani yozadi va stalaktitlar qanday hosil bo‘lishini tushuntiradi. Faqat o‘qituvchi ishlaydi; kislotalar bilan uyda tajriba o‘tkazilmaydi.

Mashq
1
Qaysi karbonatlar suvda eriydi?
2
CaCO₃ + HCl reaksiyasining qisqa ionli tenglamasini yozing.
3
168 g NaHCO₃ qizdirilganda necha gramm CO₂ ajraladi? (M(NaHCO₃) = 84, M(CO₂) = 44)
4
Nima uchun suvli Na₂CO₃ eritmasi ishqoriy muhitga ega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFikr varaqalari tahliliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →