Karbonat kislota va karbonatlarning xossalari
Karbonat kislota H₂CO₃ beqaror, kuchsiz, ikki negizli kislota; u faqat eritmada bo‘ladi: CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃, ikki bosqichda dissotsiatsiyalanadi: H₂CO₃ ⇄ H⁺ + HCO₃⁻, HCO₃⁻ ⇄ H⁺ + CO₃²⁻. U o‘rta tuzlar — karbonatlar (K₂CO₃, CaCO₃) va nordon tuzlar — gidrokarbonatlar (KHCO₃, Ca(HCO₃)₂) hosil qiladi. Suvda faqat ishqoriy metallar va ammoniy karbonatlari hamda barcha gidrokarbonatlar eriydi; boshqa karbonatlar erimaydi. Kuchli kislotalar karbonat va gidrokarbonatlardan CO₂ ni siqib chiqaradi: CO₃²⁻ + 2H⁺ → H₂O + CO₂↑, HCO₃⁻ + H⁺ → H₂O + CO₂↑ — bu karbonat ioniga sifat reaksiyasi (gaz ohakli suvni loyqalatadi). Qizdirilganda ishqoriy metall karbonatlaridan boshqa karbonatlar parchalanadi: CaCO₃ → CaO + CO₂ (qizdirilganda), gidrokarbonatlar karbonatga o‘tadi: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O. Tabiatda CaCO₃ + CO₂ + H₂O ⇄ Ca(HCO₃)₂ muvozanati g‘orlar, stalaktit va stalagmitlarni hosil qiladi. Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O → 2NaHCO₃ reaksiyasi ichimlik sodasini beradi; kir soda shisha, sovun, qog‘oz sanoatida, ohaktosh va marmar qurilishda ishlatiladi. Na₂CO₃ eritmasi gidroliz tufayli ishqoriy.
«G‘orda» modeli: bo‘r bo‘lagi (yoki ohaktosh) bilan o‘qituvchi ko‘rsatadigan tajriba: bo‘rga limon kislotasining suyultirilgan eritmasini tomizish gaz pufakchalari chiqishini ko‘rsatadi. O‘quvchilar kuzatib, tenglamani yozadi va stalaktitlar qanday hosil bo‘lishini tushuntiradi. Faqat o‘qituvchi ishlaydi; kislotalar bilan uyda tajriba o‘tkazilmaydi.