Karbonat kislota va karbonatlarning xossalari
Karbonat kislota H₂CO₃ beqaror, kuchsiz, ikki negizli kislota; u faqat eritmada bo‘ladi: CO₂ + H₂O ⇄ H₂CO₃, ikki bosqichda dissotsiatsiyalanadi: H₂CO₃ ⇄ H⁺ + HCO₃⁻, HCO₃⁻ ⇄ H⁺ + CO₃²⁻. U o‘rta tuzlar — karbonatlar (K₂CO₃, CaCO₃) va nordon tuzlar — gidrokarbonatlar (KHCO₃, Ca(HCO₃)₂) hosil qiladi. Suvda faqat ishqoriy metallar va ammoniy karbonatlari hamda barcha gidrokarbonatlar eriydi; boshqa karbonatlar erimaydi. Kuchli kislotalar karbonat va gidrokarbonatlardan CO₂ ni siqib chiqaradi: CO₃²⁻ + 2H⁺ → H₂O + CO₂↑, HCO₃⁻ + H⁺ → H₂O + CO₂↑ — bu karbonat ioniga sifat reaksiyasi (gaz ohakli suvni loyqalatadi). Qizdirilganda ishqoriy metall karbonatlaridan boshqa karbonatlar parchalanadi: CaCO₃ → CaO + CO₂ (qizdirilganda), gidrokarbonatlar karbonatga o‘tadi: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O. Tabiatda CaCO₃ + CO₂ + H₂O ⇄ Ca(HCO₃)₂ muvozanati g‘orlar, stalaktit va stalagmitlarni hosil qiladi. Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O → 2NaHCO₃ reaksiyasi ichimlik sodasini beradi; kir soda shisha, sovun, qog‘oz sanoatida, ohaktosh va marmar qurilishda ishlatiladi. Na₂CO₃ eritmasi gidroliz tufayli ishqoriy.
Ohaktosh bloklar, marmar zinapoyalar va tuxum po‘choqlari asosan bir xil modda, ya’ni kalsiy karbonat CaCO₃ dan iborat. Tuxum po‘chog‘ining mustahkamligi ham shu moddadan.
Quruvchilar ohaktoshdan qurilish materiali tayyorlaydi, geologlar jinslarni karbonat tarkibiga qarab tanib oladi, restavratorlar marmar haykallarni emirilishdan asraydi.
Kalsiy karbonatdan iborat uchta narsani ayting yoki toping (tuxum po‘choqi, chig‘anoq, marmar yoki ohaktosh bo‘lagi). Hech narsa qo‘shib tekshirmang.
«G‘orda» modeli: bo‘r bo‘lagi (yoki ohaktosh) bilan o‘qituvchi ko‘rsatadigan tajriba: bo‘rga limon kislotasining suyultirilgan eritmasini tomizish gaz pufakchalari chiqishini ko‘rsatadi. O‘quvchilar kuzatib, tenglamani yozadi va stalaktitlar qanday hosil bo‘lishini tushuntiradi. Faqat o‘qituvchi ishlaydi; kislotalar bilan uyda tajriba o‘tkazilmaydi.