Marganes. Davriy jadvaldagi o‘rni, atom tuzilishi, ayrim xossalari
Marganes 4-davr, VII guruh yonaki guruhchasida (VII B) joylashgan (Z = 25), konfiguratsiyasi [Ar] 3d⁵ 4s²; barqaror oksidlanish darajalari +2, +4, +7. Asosiy rudasi piroluzit MnO₂. Marganes uning oksidlaridan kremniy yoki aluminiy bilan qaytarib olinadi: 3Mn₃O₄ + 8Al → 9Mn + 4Al₂O₃. Marganes — kumushsimon qattiq metall, yuzasi yupqa oksid parda bilan qoplangan; qizdirilganda suv bilan Mn + 2H₂O → Mn(OH)₂ + H₂↑, suyultirilgan kislotalar bilan vodorod ajratadi: Mn + 2HCl → MnCl₂ + H₂↑, konsentrlangan H₂SO₄ bilan esa SO₂ hosil bo‘ladi. Oksidlanish darajasi ortishi bilan oksid xossasi o‘zgaradi: MnO va Mn₂O₃ — asosli, MnO₂ — amfoter, Mn₂O₇ — kislotali. Kaliy permanganat KMnO₄ to‘q binafsha-qizil kristall, kuchli oksidlovchi, Mn⁷⁺ muhitga qarab turlicha qaytariladi: kislotali muhitda Mn²⁺ ga (deyarli rangsiz), neytral muhitda MnO₂ ga (qo‘ng‘ir cho‘kma), ishqoriy muhitda MnO₄²⁻ ga (yashil). Masalan: 2KMnO₄ + 5K₂SO₃ + 3H₂SO₄ → 6K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 3H₂O. Qizdirilganda KMnO₄ parchalanib kislorod beradi: 2KMnO₄ → K₂MnO₄ + MnO₂ + O₂↑. Marganes po‘lat va qotishmalarga qo‘shiladi; suyultirilgan KMnO₄ eritmasi tibbiyotda dezinfeksiya uchun, MnSO₄ — mikro‘g‘it sifatida ishlatiladi.
Jadval tuzing: «Muhit» (kislotali, neytral, ishqoriy), «KMnO₄ ning mahsuloti», «Rangi». KMnO₄ kuchli oksidlovchi: yonuvchi moddalar (shakar, glitserin, spirt) bilan aralashtirish yong‘in va portlash xavfini tug‘diradi. KMnO₄ eritmasi bilan tajribalarni o‘qituvchi o‘tkazadi; uni tibbiyotda faqat shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra ishlatish mumkin.