Marganes. Davriy jadvaldagi o‘rni, atom tuzilishi, ayrim xossalari
Marganes 4-davr, VII guruh yonaki guruhchasida (VII B) joylashgan (Z = 25), konfiguratsiyasi [Ar] 3d⁵ 4s²; barqaror oksidlanish darajalari +2, +4, +7. Asosiy rudasi piroluzit MnO₂. Marganes uning oksidlaridan kremniy yoki aluminiy bilan qaytarib olinadi: 3Mn₃O₄ + 8Al → 9Mn + 4Al₂O₃. Marganes — kumushsimon qattiq metall, yuzasi yupqa oksid parda bilan qoplangan; qizdirilganda suv bilan Mn + 2H₂O → Mn(OH)₂ + H₂↑, suyultirilgan kislotalar bilan vodorod ajratadi: Mn + 2HCl → MnCl₂ + H₂↑, konsentrlangan H₂SO₄ bilan esa SO₂ hosil bo‘ladi. Oksidlanish darajasi ortishi bilan oksid xossasi o‘zgaradi: MnO va Mn₂O₃ — asosli, MnO₂ — amfoter, Mn₂O₇ — kislotali. Kaliy permanganat KMnO₄ to‘q binafsha-qizil kristall, kuchli oksidlovchi, Mn⁷⁺ muhitga qarab turlicha qaytariladi: kislotali muhitda Mn²⁺ ga (deyarli rangsiz), neytral muhitda MnO₂ ga (qo‘ng‘ir cho‘kma), ishqoriy muhitda MnO₄²⁻ ga (yashil). Masalan: 2KMnO₄ + 5K₂SO₃ + 3H₂SO₄ → 6K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 3H₂O. Qizdirilganda KMnO₄ parchalanib kislorod beradi: 2KMnO₄ → K₂MnO₄ + MnO₂ + O₂↑. Marganes po‘lat va qotishmalarga qo‘shiladi; suyultirilgan KMnO₄ eritmasi tibbiyotda dezinfeksiya uchun, MnSO₄ — mikro‘g‘it sifatida ishlatiladi.
| Oks. darajasi | Oksid | Xarakter |
|---|---|---|
| +2 | MnO | asosli |
| +4 | MnO₂ | amfoter |
| +7 | Mn₂O₇ | kislotali |
Ko‘pgina quruq batareyalarda elektronlarni qabul qiluvchi modda marganets(IV) oksidi MnO₂ bo‘ladi. U batareya ichida oksidlovchi sifatida ishlaydi va tok hosil bo‘lishiga yordam beradi.
Batareya ishlab chiqaruvchilar marganets birikmalaridan foydalanadi, metallurglar marganetsni yeyilishga chidamli po‘lat uchun qo‘shadi, suv tozalash xodimlari permanganat bilan suvni tozalaydi.
Batareya qo‘lingizda bo‘lsa, uning yorlig‘ida «alkaline», «zinc» yoki «manganese» so‘zlarini qidiring. Faqat o‘qing, batareyani ochmang, ikki uchini ulamang va eskilarini maxsus yig‘ish joyiga bering.
| Jarayon | Ko‘paytiruvchi |
|---|---|
| Mn⁷⁺ + 5ē → Mn²⁺ | × 2 |
| S⁴⁺ – 2ē → S⁶⁺ | × 5 |
Jadval tuzing: «Muhit» (kislotali, neytral, ishqoriy), «KMnO₄ ning mahsuloti», «Rangi». KMnO₄ kuchli oksidlovchi: yonuvchi moddalar (shakar, glitserin, spirt) bilan aralashtirish yong‘in va portlash xavfini tug‘diradi. KMnO₄ eritmasi bilan tajribalarni o‘qituvchi o‘tkazadi; uni tibbiyotda faqat shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra ishlatish mumkin.