Temir
Temir 4-davr, VIII guruh yonaki guruhchasida (VIII B, d-elementlar oilasi) joylashgan, Z = 26, konfiguratsiyasi [Ar] 3d⁶ 4s²; birikmalarida +2 va +3 oksidlanish darajasini beradi, avval 4s-dagi ikki elektronni, so‘ng 3d-dan bittasini yo‘qotadi. Aluminiydan keyin Yer qobig‘ida eng ko‘p tarqalgan metall (taxminan 4–5 %); minerallari: magnetit Fe₃O₄, gematit Fe₂O₃, limonit, siderit FeCO₃, pirit FeS₂. Temir oksidlaridan uglerod oksidi, vodorod yoki aluminiy bilan qaytarib olinadi: Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂. U kumushsimon, yumshoq, bolg‘alanuvchan, magnitga tortiladigan metall (suyuqlanish harorati 1539 °C, zichligi taxminan 7,87 g/cm³). Havoda qizdirilsa temir kuyindisi hosil bo‘ladi: 3Fe + 2O₂ → Fe₃O₄; oltingugurt bilan Fe + S → FeS, xlor bilan 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃ (temir Cl₂ bilan +3 beradi, S bilan +2). Aktivlik qatorida vodoroddan oldin turgani uchun suyultirilgan kislotalardan vodorodni siqib chiqaradi va Fe²⁺ tuzlarini hosil qiladi: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑; o‘zidan keyin turgan metallni tuz eritmasidan siqib chiqaradi: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu. Sovuq konsentrlangan H₂SO₄ va HNO₃ temirni passivlaydi, shuning uchun ularni temir idishlarda tashiydilar. Nam havoda temir zanglaydi: 4Fe + 6H₂O + 3O₂ → 4Fe(OH)₃.
Qiziqarli kuzatish (xavfsiz): magnit yordamida temir qirindisini qum yoki talqondan ajrating; sinfda temir mixlarni toza suvda, tuzli suvda va yog‘langan holda bir necha kun kuzating va zang qaysi birida tez paydo bo‘lishini yozing. Temirni kislorodda yondirish yoki kislotalar bilan sinash tajribalarini faqat o‘qituvchi o‘tkazadi; uyda bunday tajriba qilmang.