ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Temir

Darslar 36 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
36

Temir

Darslik: 158–161-betlar
MaqsadTemirning davriy jadvaldagi o‘rni, atom tuzilishi, tabiatda uchrashi, olinishi va fizik hamda kimyoviy xossalarini bilish.
Yangi so‘zlar
temir · ironmagnetit · magnetitetemir kuyindisi · iron scalepassivlanish · passivation
Tushuntirish

Temir 4-davr, VIII guruh yonaki guruhchasida (VIII B, d-elementlar oilasi) joylashgan, Z = 26, konfiguratsiyasi [Ar] 3d⁶ 4s²; birikmalarida +2 va +3 oksidlanish darajasini beradi, avval 4s-dagi ikki elektronni, so‘ng 3d-dan bittasini yo‘qotadi. Aluminiydan keyin Yer qobig‘ida eng ko‘p tarqalgan metall (taxminan 4–5 %); minerallari: magnetit Fe₃O₄, gematit Fe₂O₃, limonit, siderit FeCO₃, pirit FeS₂. Temir oksidlaridan uglerod oksidi, vodorod yoki aluminiy bilan qaytarib olinadi: Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂. U kumushsimon, yumshoq, bolg‘alanuvchan, magnitga tortiladigan metall (suyuqlanish harorati 1539 °C, zichligi taxminan 7,87 g/cm³). Havoda qizdirilsa temir kuyindisi hosil bo‘ladi: 3Fe + 2O₂ → Fe₃O₄; oltingugurt bilan Fe + S → FeS, xlor bilan 2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃ (temir Cl₂ bilan +3 beradi, S bilan +2). Aktivlik qatorida vodoroddan oldin turgani uchun suyultirilgan kislotalardan vodorodni siqib chiqaradi va Fe²⁺ tuzlarini hosil qiladi: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑; o‘zidan keyin turgan metallni tuz eritmasidan siqib chiqaradi: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu. Sovuq konsentrlangan H₂SO₄ va HNO₃ temirni passivlaydi, shuning uchun ularni temir idishlarda tashiydilar. Nam havoda temir zanglaydi: 4Fe + 6H₂O + 3O₂ → 4Fe(OH)₃.

3d64s2Fe
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qon qizil rangda, chunki gemoglobin molekulasida temir bor va u kislorodni bog‘laydi. Odam tanasida jami temir atigi 3-4 g, ya’ni kichik mix og‘irligichalik, lekin kislorod tashish uchun juda zarur.

Kim ishlatadi

Shifokorlar va laborantlar qondagi temir miqdorini tekshiradi, po‘lat ishlab chiqaruvchilar temirni rudadan oladi, oziq-ovqat texnologlari un va donli mahsulotlarni temir bilan boyitadi.

Bugun sinab ko‘ring

Un yoki donli mahsulot qadog‘i yorlig‘ida «iron» yoki «temir» qo‘shilganligini qidiring va 100 g dagi miqdorini yozib oling.

Namunalar
Fe + St°→FeS
Fe + S → FeS: 56 g (1 mol) Fe dan 88 g FeS; 112 g Fe dan 176 g FeS olinadi.
70%30%temirkislorod
Gematit Fe₂O₃ (M = 160) da temir ulushi 112/160 = 0,7, ya’ni 70 %.
Sinfda faoliyat

Qiziqarli kuzatish (xavfsiz): magnit yordamida temir qirindisini qum yoki talqondan ajrating; sinfda temir mixlarni toza suvda, tuzli suvda va yog‘langan holda bir necha kun kuzating va zang qaysi birida tez paydo bo‘lishini yozing. Temirni kislorodda yondirish yoki kislotalar bilan sinash tajribalarini faqat o‘qituvchi o‘tkazadi; uyda bunday tajriba qilmang.

Mashq
1
Temirning elektron konfiguratsiyasini yozing va nima uchun +2 va +3 oksidlanish darajalarini namoyon qilishini tushuntiring.
2
320 g Fe₂O₃ ni CO bilan qaytarishda necha gramm Fe olinadi? (M(Fe₂O₃) = 160, A(Fe) = 56)
3
168 g Fe suyultirilgan HCl da erisa, necha gramm H₂ ajraladi? (A(Fe) = 56)
4
Nima uchun konsentrlangan H₂SO₄ ni temir sisternalarda tashish mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →