ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Metallar korroziyasi

Darslar 19 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
19

Metallar korroziyasi

Darslik: 80–84-betlar
MaqsadKorroziya turlarini va temirning zanglash jarayonini tushuntirish; metallarni korroziyadan himoya qilish usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
korroziya · corrosionzang · rustingibitor · inhibitorprotektor · sacrificial protector
Tushuntirish

Korroziya — metallning atrof-muhit bilan ta’sirlashib yemirilishi. Kimyoviy korroziyada metall oksidlovchi (O₂, galogenlar, H₂S, SO₂) bilan bevosita ta’sirlashadi; elektrokimyoviy korroziyada esa elektrolit (nam, tuzli suv) mavjud bo‘lib, bir-biriga tegib turgan ikki metall (yoki metall va qo‘shimcha) galvanik juft hosil qiladi va faolroq metall yemiriladi. Temir nam havoda zanglaydi: Fe – 2ē → Fe²⁺, O₂ + 2H₂O + 4ē → 4OH⁻, umumiy shaklda 4Fe + 6H₂O + 3O₂ → 4Fe(OH)₃ (zang, Fe₂O₃·nH₂O). Aluminiy faol bo‘lsa-da, uni zich Al₂O₃ pardasi himoya qiladi. Korroziyadan himoya usullari: lok-bo‘yoq, emal va plastmassa qoplamalar; metall qoplama (rux, xrom, nikel); korrozion muhitga ingibitorlar qo‘shish; qotishmalar yaratish (zanglamaydigan po‘lat); elektrokimyoviy himoya — inshootga faolroq metall plastinka (protektor, masalan Zn yoki Mg) ulanadi, u anod bo‘lib yemiriladi, temir esa katod sifatida saqlanadi. Rux qoplama buzilsa ham temirni himoya qiladi (Zn faolroq), qalay qoplama buzilsa temir tezroq zanglaydi, chunki qalay temirdan kam faol.

KorroziyaMuhitMisol
kimyoviyquruq gazlar (O₂, Cl₂, H₂S)qizdirilgan temirning kuyishi
elektrokimyoviyelektrolit (nam, sho‘r suv)zang
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Beton ichidagi po‘lat armatura zanglasa, zang temirdan ko‘proq joy egallaydi va betonni ichidan kengaytirib yoradi. Shuning uchun eski binolarda beton ba’zan yorilib, armatura ko‘rinib qoladi.

Kim ishlatadi

Ko‘prik va bino inspektorlari armatura holatini tekshiradi, kema va quvur muhandislari zanglashdan himoya tizimlarini loyihalaydi, avtomobil kuzov ustalari zang chiqqan joyni tozalab qayta bo‘yaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yo‘lakdan o‘tayotganda temir darvoza yoki panjara ustida zang qayerdan boshlanganini (chizilgan, ulangan yoki suv to‘planadigan joy) kuzating. Unga tegmang.

Namunalar
4Fe + 6H2O + 3O2→4Fe(OH)3
4Fe + 6H₂O + 3O₂ → 4Fe(OH)₃: 224 g Fe (4 mol) dan 4 mol Fe(OH)₃ hosil bo‘ladi, M(Fe(OH)₃) = 107 g/mol, ya’ni 4 · 107 = 428 g zang.
qoplama shikastlanganda
QoplamaAnod (yemiriladi)Natija
rux (ruxlangan tom)Zntemir saqlanadi
qalay (tunuka, konserva)Fetemir tezroq zanglaydi
Tunuka (qalaylangan temir) idishning qoplamasi chizilsa, temir tezroq zanglaydi (Sn kam faol → temir anod). Ruxlangan temir tomda esa rux anod bo‘lib yemiriladi, temir saqlanadi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish (kattalar yordamida): uchta shaffof stakanda (1) oddiy suv, (2) tuzli suv, (3) o‘simlik moyi qatlami bilan qoplangan suv bor. Har biriga bittadan toza po‘lat vint yoki kichik temir buyum solib, bir hafta kuzating va natijani yozing. O‘tkir temir narsalar (mix, igna) ishlatilmaydi; tajribani kattalar bilan bajaring. Hech qanday kislota ishlatilmaydi.

Mashq
1
Korroziya nima? Uning ikki turini ayting.
2
224 g temir to‘liq zanglasa, 4Fe + 6H₂O + 3O₂ → 4Fe(OH)₃ bo‘yicha necha gramm Fe(OH)₃ hosil bo‘ladi? (M(Fe(OH)₃) = 107)
3
8 mol Fe zanglashi uchun necha mol O₂ kerak (4Fe + 3O₂ + 6H₂O → 4Fe(OH)₃)?
4
Nima uchun aluminiy faol metall bo‘lsa ham havoda chidamli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat tekshiruvi va xavfsizlik yorlig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →