☰ Mundarija · Kimyo

Atmosfera va gidrosferani muhofaza qilish

Darslar 42 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
42

Atmosfera va gidrosferani muhofaza qilish

Darslik: 180–184-betlar
MaqsadAtmosfera va gidrosferaning asosiy ifloslantiruvchilarini, tozalash usullarini (chang tutish, suvni tozalash) va kislotali yomg‘ir kimyosini bilish.
Yangi so‘zlar
ifloslanish · pollutionkislotali yomg‘ir · acid rainoqova suv · waste waterpestitsid · pesticide
Tushuntirish

Havo tabiiy sabablar (vulqon, chang), yoqilg‘i yonishi, sanoat va transport hamda chiqindilarni yoqish tufayli ifloslanadi; havoga NO, NO₂, CO, SO₂, Cl₂, H₂S, HCl, HF kabi zaharli gazlar va chang tushadi. Chang va aerozollarni tutish uchun elektrofiltrlar, adsorbentlar va hududni namlash (ho‘l usul) ishlatiladi. Kislotali yomg‘ir shunday hosil bo‘ladi: yoqilg‘idagi oltingugurt SO₂ ga aylanadi (S + O₂ → SO₂), u SO₃ gacha oksidlanib suv bilan sulfat kislota beradi (2SO₂ + O₂ → 2SO₃; SO₃ + H₂O → H₂SO₄); azot oksidlaridan esa nitrat kislota hosil bo‘ladi (4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃). Bunday yomg‘ir o‘simliklar, tuproq, binolar va metallarga zarar yetkazadi; uni kamaytirish uchun yoqilg‘ini oltingugurtdan tozalash va gazlarni tutish kerak. Ichish uchun yaroqli suv Yerdagi suvning juda kam qismi, shuning uchun uni tejash va oqova suvni tozalash zarur: suv filtrlanadi, so‘ng ohak (Ca(OH)₂) va Al₂(SO₄)₃ qo‘shiladi, hosil bo‘lgan Al(OH)₃ cho‘kmasi aralashmalarni o‘zi bilan cho‘ktiradi (Al₂(SO₄)₃ + 3Ca(OH)₂ → 2Al(OH)₃↓ + 3CaSO₄), keyin xlorli ohak bilan zararsizlantiriladi. Pestitsidlar (insektitsid, fungitsid, gerbitsid kabi) zararkunandalarga qarshi ishlatiladi, lekin parchalanmay tuproq, suv va oziq-ovqatda to‘planib, zaharlashi mumkin, shuning uchun ular bilan faqat mutaxassislar ehtiyot choralariga amal qilib ishlaydi.

Namunalar
S + O₂ → SO₂: 32 g S dan 64 g SO₂ hosil bo‘ladi. 2000 kg ko‘mirda 1 % S bo‘lsa, 20 kg S yonib 40 kg SO₂ beradi.
Al₂(SO₄)₃ + 3Ca(OH)₂ → 2Al(OH)₃↓ + 3CaSO₄: 342 g (1 mol) Al₂(SO₄)₃ dan 156 g (2 mol) Al(OH)₃ cho‘kadi.
Sinfda faoliyat

Muhit kuzatuvi: maktab yoki mahalla atrofida havo, suv va tuproq ifloslanish manbalarini (transport, axlat, oqova suv) toping va xaritasini chizing; ularni kamaytirish bo‘yicha 3 ta taklif yozing. Chiqindini yoqmang, suv havzasiga tashlamang; kimyoviy moddalar bilan tajriba qilmang.

Mashq
1
Kislotali yomg‘ir qanday hosil bo‘ladi? SO₂ uchun tenglamalarni yozing.
2
4000 kg ko‘mirda 2 % oltingugurt bor. Yonganda necha kg SO₂ hosil bo‘ladi? (A(S) = 32, M(SO₂) = 64)
3
684 g Al₂(SO₄)₃ suv tozalashda necha gramm Al(OH)₃ cho‘ktiradi? (M(Al₂(SO₄)₃) = 342, M(Al(OH)₃) = 78)
4
Nima uchun Al(OH)₃ cho‘kmasi suvni tozalaydi?