ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Atmosfera va gidrosferani muhofaza qilish

Darslar 42 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
42

Atmosfera va gidrosferani muhofaza qilish

Darslik: 180–184-betlar
MaqsadAtmosfera va gidrosferaning asosiy ifloslantiruvchilarini, tozalash usullarini (chang tutish, suvni tozalash) va kislotali yomg‘ir kimyosini bilish.
Yangi so‘zlar
ifloslanish · pollutionkislotali yomg‘ir · acid rainoqova suv · waste waterpestitsid · pesticide
Tushuntirish

Havo tabiiy sabablar (vulqon, chang), yoqilg‘i yonishi, sanoat va transport hamda chiqindilarni yoqish tufayli ifloslanadi; havoga NO, NO₂, CO, SO₂, Cl₂, H₂S, HCl, HF kabi zaharli gazlar va chang tushadi. Chang va aerozollarni tutish uchun elektrofiltrlar, adsorbentlar va hududni namlash (ho‘l usul) ishlatiladi. Kislotali yomg‘ir shunday hosil bo‘ladi: yoqilg‘idagi oltingugurt SO₂ ga aylanadi (S + O₂ → SO₂), u SO₃ gacha oksidlanib suv bilan sulfat kislota beradi (2SO₂ + O₂ → 2SO₃; SO₃ + H₂O → H₂SO₄); azot oksidlaridan esa nitrat kislota hosil bo‘ladi (4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃). Bunday yomg‘ir o‘simliklar, tuproq, binolar va metallarga zarar yetkazadi; uni kamaytirish uchun yoqilg‘ini oltingugurtdan tozalash va gazlarni tutish kerak. Ichish uchun yaroqli suv Yerdagi suvning juda kam qismi, shuning uchun uni tejash va oqova suvni tozalash zarur: suv filtrlanadi, so‘ng ohak (Ca(OH)₂) va Al₂(SO₄)₃ qo‘shiladi, hosil bo‘lgan Al(OH)₃ cho‘kmasi aralashmalarni o‘zi bilan cho‘ktiradi (Al₂(SO₄)₃ + 3Ca(OH)₂ → 2Al(OH)₃↓ + 3CaSO₄), keyin xlorli ohak bilan zararsizlantiriladi. Pestitsidlar (insektitsid, fungitsid, gerbitsid kabi) zararkunandalarga qarshi ishlatiladi, lekin parchalanmay tuproq, suv va oziq-ovqatda to‘planib, zaharlashi mumkin, shuning uchun ular bilan faqat mutaxassislar ehtiyot choralariga amal qilib ishlaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahallada qog‘oz, shisha va plastik uchun alohida konteynerlar qo‘yilsa, har bir turi o‘z usulida qayta ishlanadi. Natijada chiqindixonaga va tuproq hamda suvga tushadigan chiqindi kamayadi.

Kim ishlatadi

Chiqindi saralash zavodi xodimlari materialni turlarga ajratadi, ekologik inspektorlar chiqindi va suv sifatini nazorat qiladi, shahar rejalashtiruvchilari chiqindi yig‘ish tizimini tashkil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kunlik toza, quruq chiqindini qog‘oz, plastik, metall va boshqa guruhlarga ajratib, har bir guruhni sanang. Singan shishaga tegmang va keyin qo‘lingizni yuving.

Namunalar
S + O₂ → SO₂: 32 g S dan 64 g SO₂ hosil bo‘ladi. 2000 kg ko‘mirda 1 % S bo‘lsa, 20 kg S yonib 40 kg SO₂ beradi.
Al2(SO4)3 + 3Ca(OH)2→2Al(OH)3↓ + 3CaSO4
Al(OH)₃ cho‘kmasi ifloslarni olib tushadi
Al₂(SO₄)₃ + 3Ca(OH)₂ → 2Al(OH)₃↓ + 3CaSO₄: 342 g (1 mol) Al₂(SO₄)₃ dan 156 g (2 mol) Al(OH)₃ cho‘kadi.
Sinfda faoliyat

Muhit kuzatuvi: maktab yoki mahalla atrofida havo, suv va tuproq ifloslanish manbalarini (transport, axlat, oqova suv) toping va xaritasini chizing; ularni kamaytirish bo‘yicha 3 ta taklif yozing. Chiqindini yoqmang, suv havzasiga tashlamang; kimyoviy moddalar bilan tajriba qilmang.

Mashq
1
Kislotali yomg‘ir qanday hosil bo‘ladi? SO₂ uchun tenglamalarni yozing.
2
4000 kg ko‘mirda 2 % oltingugurt bor. Yonganda necha kg SO₂ hosil bo‘ladi? (A(S) = 32, M(SO₂) = 64)
3
684 g Al₂(SO₄)₃ suv tozalashda necha gramm Al(OH)₃ cho‘ktiradi? (M(Al₂(SO₄)₃) = 342, M(Al(OH)₃) = 78)
4
Nima uchun Al(OH)₃ cho‘kmasi suvni tozalaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHisob-kitob va yozuvlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →